ความขัดแย้งในกัวเตมาลามีรากเหง้ามาจากความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจและสังคมที่สั่งสมมาเป็นเวลานาน โดยเฉพาะการกระจุกตัวของการถือครองที่ดิน การกีดกันทางการเมือง และการเลือกปฏิบัติต่อชนพื้นเมืองมายา (Maya) ซึ่งเป็นประชากรส่วนใหญ่ของประเทศแต่มีโอกาสเข้าถึงทรัพยากรและอำนาจรัฐอย่างจำกัด นอกจากนี้ รัฐยังดำเนินนโยบายกีดกันพรรคการเมืองฝ่ายซ้ายออกจากการแข่งขันทางการเมือง ทำให้การต่อสู้ด้วยอาวุธถูกมองว่าเป็นทางเลือกของกลุ่มต่อต้านรัฐบาล
บริบทของสงครามเย็นยิ่งทำให้ความขัดแย้งทวีความรุนแรงขึ้น เมื่อรัฐบาลกัวเตมาลาได้รับการสนับสนุนจากสหรัฐอเมริกาในการต่อต้านขบวนการฝ่ายซ้าย ขณะที่กองกำลังปฏิวัติพัฒนาฐานสนับสนุนในพื้นที่ชนพื้นเมือง โดยเฉพาะในช่วงปลายทศวรรษ 1970 ส่งผลให้เกิดการปราบปรามอย่างรุนแรง การสังหารหมู่ การบังคับสูญหาย และการละเมิดสิทธิมนุษยชนในวงกว้าง ซึ่งกลายเป็นปัจจัยสำคัญที่ผลักดันให้ความขัดแย้งยืดเยื้อกว่า 36 ปี
URNG เรียกร้องให้มีการปฏิรูปโครงสร้างทางการเมือง เศรษฐกิจ และสังคม เพื่อยุติการกีดกันทางการเมือง ลดความเหลื่อมล้ำในการถือครองที่ดิน และรับรองสิทธิของชนพื้นเมืองมายา รวมถึงการคุ้มครองสิทธิมนุษยชน การปฏิรูปกองทัพ และการเปิดพื้นที่ให้ฝ่ายซ้ายสามารถเข้าร่วมการแข่งขันทางการเมืองได้อย่างเสรี
ฝ่ายรัฐบาลมุ่งยุติการต่อสู้ด้วยอาวุธ คงไว้ซึ่งเอกภาพของรัฐ และสร้างเสถียรภาพทางการเมือง โดยยอมรับการปฏิรูปบางประการ เช่น การปฏิรูปสถาบัน การลดบทบาทของกองทัพ การส่งเสริมประชาธิปไตย และการรับรองสิทธิของชนพื้นเมือง ภายใต้กรอบการเจรจาที่ได้รับการสนับสนุนจากประชาคมระหว่างประเทศ
1960 — เกิดการก่อกบฏของนายทหารฝ่ายซ้าย ถือเป็นจุดเริ่มต้นของสงครามกลางเมืองกัวเตมาลา
1967 — รัฐบาลสามารถปราบปรามกองกำลัง FAR ได้ แต่ความขัดแย้งยังไม่สิ้นสุด
ปลายทศวรรษ 1970 — กลุ่ม EGP และ ORPA ขยายฐานสนับสนุนในชุมชนชนพื้นเมืองมายา ความรุนแรงกลับมาปะทุอีกครั้ง
1982 — FAR, EGP, ORPA และ PGT รวมตัวกันเป็น Guatemalan National Revolutionary Unity (URNG)
1982–1983 — กองทัพดำเนินปฏิบัติการปราบปรามครั้งใหญ่ ส่งผลให้เกิดการสังหารหมู่ การบังคับสูญหาย และการพลัดถิ่นของประชาชนจำนวนมาก
ปลายทศวรรษ 1980 — ความรุนแรงลดลง แต่ทั้งสองฝ่ายเริ่มเปิดช่องทางสู่การเจรจาทางการเมือง
1990 — ลงนาม Basic Agreement for the Search for Peace เปิดกระบวนการเจรจาสันติภาพอย่างเป็นทางการ
มกราคม 1994 — ลงนาม Framework Agreement กำหนดให้สหประชาชาติเป็นผู้ไกล่เกลี่ย และจัดตั้ง Civil Society Assembly (ASC) เพื่อให้ภาคประชาสังคมมีส่วนร่วมในกระบวนการเจรจา
มีนาคม 1994 — ลงนาม Comprehensive Agreement on Human Rights
มิถุนายน 1994 — ลงนามข้อตกลงว่าด้วยผู้พลัดถิ่นจากสงคราม และจัดตั้ง Historical Clarification Commission (CEH) เพื่อสืบค้นข้อเท็จจริงเกี่ยวกับความรุนแรงในอดีต
พฤศจิกายน 1994 — สหประชาชาติจัดตั้ง MINUGUA เพื่อทำหน้าที่ตรวจสอบสิทธิมนุษยชนและติดตามการดำเนินการตามข้อตกลง
31 มีนาคม 1995 — ลงนาม Accord on the Rights and Identity of Indigenous Peoples รับรองสิทธิและอัตลักษณ์ของชนพื้นเมือง
พฤษภาคม 1995 — บรรลุ Agreement on Socio-economic Aspects and the Agrarian Situation ว่าด้วยการปฏิรูปเศรษฐกิจ สังคม และที่ดิน
สิงหาคม 1995 — พรรคการเมืองทุกพรรคตกลงรับรองว่าข้อตกลงสันติภาพเป็น ""ข้อตกลงของรัฐกัวเตมาลา"" ซึ่งรัฐบาลชุดต่อไปต้องเคารพ
กุมภาพันธ์ 1996 — ประธานาธิบดี Álvaro Arzú ฟื้นการเจรจาสันติภาพ และเปิดเผยการหารือลับกับ URNG ภายใต้การอำนวยความสะดวกของ Community of Sant'Egidio
มีนาคม 1996 — URNG ประกาศยุติปฏิบัติการทางทหารฝ่ายเดียว ขณะที่รัฐบาลสั่งยุติปฏิบัติการต่อต้านกองกำลังกบฏ เป็นมาตรการสร้างความเชื่อมั่นก่อนการเจรจารอบสุดท้าย
พฤษภาคม–ธันวาคม 1996 — มีการลงนามข้อตกลงสำคัญหลายฉบับเกี่ยวกับการปฏิรูปกองทัพ การหยุดยิง การปลดอาวุธ และการดำเนินการตามข้อตกลง
29 ธันวาคม 1996 — ลงนาม Firm and Lasting Peace Accord ยุติสงครามกลางเมืองที่ดำเนินมายาวนาน 36 ปี
1997 — เริ่มดำเนินการตามข้อตกลงสันติภาพ URNG ปลดอาวุธและเปลี่ยนสถานะเป็นพรรคการเมือง ขณะที่รัฐบาลลดกำลังพลและงบประมาณกองทัพตามข้อตกลง
พฤษภาคม 1999 — การลงประชามติแก้ไขรัฐธรรมนูญที่จำเป็นต่อการปฏิรูปตามข้อตกลงไม่ผ่าน ส่งผลให้การปฏิรูปหลายด้านหยุดชะงัก
1999 — คณะกรรมาธิการ CEH เผยแพร่รายงานสรุปความจริงเกี่ยวกับสงคราม โดยชี้ว่าการละเมิดสิทธิมนุษยชนส่วนใหญ่เกิดจากกองกำลังของรัฐ
ความขัดแย้งในกัวเตมาลาเกิดขึ้นภายใต้บริบทของความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้าง การกีดกันชนพื้นเมืองมายา และการแข่งขันทางอุดมการณ์ในช่วงสงครามเย็น ชนพื้นเมืองซึ่งเป็นประชากรส่วนใหญ่ของประเทศประสบปัญหาการเข้าถึงที่ดิน การศึกษา การเมือง และบริการของรัฐอย่างไม่เท่าเทียม ขณะที่รัฐบาลใช้ยุทธศาสตร์ต่อต้านคอมมิวนิสต์ในการปราบปรามฝ่ายกบฏ ส่งผลให้เกิดการละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างกว้างขวาง
ในช่วงการเจรจา สถานการณ์ทางทหารเปลี่ยนแปลงไปอย่างมาก โดย URNG สูญเสียศักยภาพทางทหารจนไม่สามารถคุกคามรัฐได้อีก ขณะที่รัฐบาลพลเรือนต้องเผชิญข้อจำกัดจากอิทธิพลของกองทัพ ชนชั้นนำทางธุรกิจ และระบบพรรคการเมืองที่อ่อนแอ ทำให้การดำเนินการตามข้อตกลงต้องอาศัยการสนับสนุนจากประชาคมระหว่างประเทศอย่างต่อเนื่อง
สหประชาชาติ (United Nations) เป็นตัวกลางหลักของกระบวนการสันติภาพ โดย Jean Arnault ทำหน้าที่อำนวยความสะดวกในการเจรจา สร้างความไว้วางใจระหว่างคู่ขัดแย้ง และช่วยจัดทำร่างข้อตกลงที่ทั้งสองฝ่ายยอมรับได้ นอกจากนี้ สหประชาชาติยังจัดตั้ง United Nations Verification Mission in Guatemala (MINUGUA) เพื่อทำหน้าที่ตรวจสอบการเคารพสิทธิมนุษยชนและติดตามการดำเนินการตามข้อตกลง
กระบวนการเจรจายังได้รับการสนับสนุนจากกลุ่ม Friends of the Peace Process ได้แก่ นอร์เวย์ สหรัฐอเมริกา เม็กซิโก เวเนซุเอลา สเปน และโคลอมเบีย รวมถึงสถาบันการเงินระหว่างประเทศ และ Community of Sant'Egidio ซึ่งเป็นผู้อำนวยความสะดวกในการหารือลับระหว่างรัฐบาลกับ URNG ในช่วงก่อนการลงนามข้อตกลงฉบับสุดท้าย
กระบวนการสันติภาพกัวเตมาลาพัฒนาจากการหารือหลายระดับและหลายรูปแบบ โดยเริ่มจากกรอบภูมิภาค Esquipulas II การสนทนาระดับชาติในปี 1989 และการพบหารือระหว่าง URNG กับพรรคการเมือง ภาคธุรกิจ องค์กรศาสนา สหภาพแรงงาน องค์กรประชาชน และภาควิชาการในปี 1990 ก่อนจะพัฒนาเป็นการเจรจาโดยตรงระหว่างรัฐบาลกับ URNG การเจรจาในระยะแรกมีลักษณะค่อนข้างปิดและจำกัดการมีส่วนร่วมของภาคประชาสังคม จนกระทั่ง Framework Agreement ปี 1994 กำหนดให้สหประชาชาติทำหน้าที่เป็นผู้กำกับและไกล่เกลี่ยการเจรจาอย่างเป็นทางการ
กระบวนการใช้แนวทางแบบค่อยเป็นค่อยไป โดยเจรจาและลงนามข้อตกลงเฉพาะประเด็นหลายฉบับ เช่น สิทธิมนุษยชน ผู้พลัดถิ่น คณะกรรมาธิการค้นหาความจริง สิทธิชนพื้นเมือง การปฏิรูปเศรษฐกิจและสังคม บทบาทกองทัพ และการหยุดยิง ก่อนรวบรวมเป็น Agreement on a Firm and Lasting Peace ปี 1996 นอกจากการเจรจาอย่างเป็นทางการแล้ว ยังมีการหารือโดยตรงระหว่างนายทหารกับผู้นำ URNG การเจรจาลับภายใต้การอำนวยความสะดวกของ Community of Sant’Egidio และการมีส่วนร่วมของภาคประชาสังคมผ่าน Civil Society Assembly (ASC) ซึ่งจัดทำข้อเสนอและฉันทามติในประเด็นสำคัญเข้าสู่กระบวนการเจรจา
อยู่บนโต๊ะเจรจา
ภาคประชาสังคมมีบทบาทอย่างเป็นทางการผ่าน Civil Society Assembly (ASC) ซึ่งจัดตั้งขึ้นตาม Framework Agreement ปี 1994 เพื่อเปิดพื้นที่ให้ตัวแทนจากภาคส่วนต่าง ๆ เช่น องค์กรชนพื้นเมือง สหภาพแรงงาน องค์กรสิทธิมนุษยชน ภาคศาสนา ภาคธุรกิจ และองค์กรภาคประชาชน ร่วมจัดทำข้อเสนอและสร้างฉันทามติในประเด็นสำคัญ ก่อนส่งต่อให้คู่เจรจาพิจารณา
การมีส่วนร่วมของภาคประชาสังคมช่วยให้ประเด็นสำคัญ เช่น สิทธิชนพื้นเมือง การปฏิรูปการศึกษา การปฏิรูปกระบวนการยุติธรรม และพหุวัฒนธรรม ถูกบรรจุไว้ในข้อตกลงสันติภาพ อย่างไรก็ตาม แม้กระบวนการมีความครอบคลุม แต่ข้อเสนอหลายประการกลับไม่ถูกแปลงเป็นกฎหมายหรือมาตรการเชิงนโยบาย ส่งผลให้ผลลัพธ์ของการมีส่วนร่วมยังมีข้อจำกัดในทางปฏิบัติ
มีกลไกเฉพาะ (ที่นั่ง/โควตา/บทบัญญัติ)
กระบวนการสันติภาพกัวเตมาลาเปิดพื้นที่ให้ผู้หญิงมีส่วนร่วมอย่างเป็นทางการผ่าน Women's Sector ภายใต้ Civil Society Assembly (ASC) ซึ่งก่อตั้งขึ้นหลังจากองค์กรสตรีกว่า 32 องค์กรร่วมกันผลักดันให้มีพื้นที่เฉพาะสำหรับผู้หญิงในกระบวนการเจรจา Women's Sector ทำหน้าที่เสนอข้อเสนอเชิงนโยบายต่อคณะเจรจา และทำให้ประเด็นความเสมอภาคทางเพศเข้าสู่วาระทางการเมืองของประเทศเป็นครั้งแรก โดยได้รับการสนับสนุนจากเครือข่ายสตรี ภาคประชาสังคม และองค์การระหว่างประเทศ นอกจากนี้ Luz Méndez ผู้แทนหญิงเพียงคนเดียวของ URNG ยังมีบทบาทสำคัญในการเชื่อมโยงข้อเสนอจากองค์กรสตรีเข้าสู่โต๊ะเจรจา และร่วมลงนามในข้อตกลงหลายฉบับ
ข้อตกลงสันติภาพปี 1996 มีทั้งหมด 13 ข้อตกลงเฉพาะประเด็น โดย 11 ฉบับกล่าวถึงความเสมอภาคทางเพศหรือสิทธิของผู้หญิง และ 5 ฉบับมีมาตรการคุ้มครองสิทธิของผู้หญิงโดยตรง ภายใต้ Section I Part B: Participation of Women in Economic and Social Development รัฐให้คำมั่นขจัดการเลือกปฏิบัติต่อผู้หญิง รับรองสิทธิที่เท่าเทียมกับผู้ชายในการเข้าถึงสินเชื่อ การถือครองที่ดิน ทรัพยากรการผลิต และเทคโนโลยี รวมถึงกำหนดมาตรการส่งเสริมผู้หญิงใน 6 ด้าน ได้แก่ การศึกษาและการฝึกอบรม ที่อยู่อาศัย สุขภาพ แรงงาน การรวมกลุ่มและการมีส่วนร่วม และการปฏิรูปกฎหมาย เพื่อส่งเสริมการมีส่วนร่วมของผู้หญิงในการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมภายหลังความขัดแย้ง
ข้อตกลงสันติภาพกัวเตมาลาไม่ได้กำหนดการแบ่งสรรตำแหน่งทางการเมืองระหว่างรัฐบาลกับ URNG ในลักษณะของรัฐบาลผสมหรือโควตาทางชาติพันธุ์ แต่เน้น การแบ่งปันอำนาจผ่านการปฏิรูปสถาบันของรัฐ (institutional power sharing) เพื่อเปลี่ยนผ่านจากระบอบที่กองทัพมีอิทธิพลสูงไปสู่ระบอบประชาธิปไตยที่อำนาจอยู่ภายใต้การกำกับของพลเรือน โดยกำหนดให้เสริมสร้างบทบาทของรัฐสภา กระบวนการยุติธรรม และฝ่ายบริหาร ควบคู่กับการกระจายอำนาจสู่ระดับท้องถิ่นและการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชน ชนพื้นเมือง และผู้หญิงในกระบวนการกำหนดนโยบายสาธารณะ
ในด้านความมั่นคง ข้อตกลงกำหนดให้กองทัพจำกัดบทบาทไว้เฉพาะการป้องกันประเทศ ขณะที่การรักษาความมั่นคงภายในเป็นหน้าที่ของตำรวจพลเรือนแห่งชาติ (National Civil Police) ภายใต้การกำกับของกระทรวงมหาดไทย พร้อมทั้งปฏิรูประบบข่าวกรอง ลดขนาดกองทัพ และสร้างกลไกตรวจสอบโดยสถาบันพลเรือน เพื่อสร้างดุลยภาพระหว่างอำนาจของรัฐกับภาคประชาชน อย่างไรก็ตาม แม้ข้อตกลงจะกำหนดกรอบการปฏิรูปไว้อย่างกว้างขวาง แต่การดำเนินการหลายประการประสบข้อจำกัดจากแรงต้านทางการเมือง อิทธิพลของกองทัพและชนชั้นนำดั้งเดิม รวมถึงความล้มเหลวของการแก้ไขรัฐธรรมนูญในปี ค.ศ. 1999 ซึ่งส่งผลให้การถ่ายโอนอำนาจสู่สถาบันประชาธิปไตยไม่สมบูรณ์ตามเป้าหมาย
ข้อตกลงสันติภาพกำหนดมาตรการ ปลดอาวุธ ยุบกำลัง และฟื้นฟูอดีตนักรบ (Disarmament, Demobilization and Reintegration: DDR) อย่างชัดเจน ภายใต้การกำกับดูแลขององค์การสหประชาชาติ (MINUGUA) โดยกองกำลัง URNG รวมพลในพื้นที่ที่กำหนด (cantonment) ส่งมอบอาวุธ และยุติสถานะกองกำลังติดอาวุธ ก่อนเปลี่ยนผ่านเป็นพรรคการเมืองที่ถูกกฎหมายสำหรับกระบวนการ DDR ของกัวเตมาลาถือว่าประสบความสำเร็จในระดับสูง เนื่องจากการหยุดยิง การรวมพล การปลดอาวุธ และการยุบกำลังดำเนินไปอย่างสงบและเสร็จสิ้นก่อนกำหนด ขณะเดียวกันรัฐบาลได้ลดกำลังพลและงบประมาณกองทัพ รวมถึงยุบกองกำลัง Civil Defense Patrols และดำเนินการปฏิรูปภาคความมั่นคง แม้ว่าการฟื้นฟูอดีตนักรบบางด้านและการลดอิทธิพลของกองทัพจะยังดำเนินไปอย่างไม่สมบูรณ์
ข้อตกลงสันติภาพกัวเตมาลากำหนดกรอบ กระบวนการยุติธรรมระยะเปลี่ยนผ่าน (Transitional Justice) ที่ครอบคลุม ทั้งการค้นหาความจริง การเยียวยาผู้เสียหาย และการปฏิรูปสถาบัน โดยจัดตั้ง คณะกรรมาธิการเพื่อการชี้แจงประวัติศาสตร์ (Commission for Historical Clarification: CEH) เพื่อสืบสวนรูปแบบ สาเหตุ และผลกระทบของความรุนแรงที่เกิดขึ้นระหว่างปี ค.ศ. 1960–1996 พร้อมจัดทำข้อเสนอแนะเพื่อป้องกันการละเมิดสิทธิมนุษยชนซ้ำ แม้ว่าคณะกรรมาธิการจะไม่มีอำนาจระบุชื่อผู้กระทำผิดหรือดำเนินคดีทางกฎหมายก็ตาม รายงานของ CEH ในปี ค.ศ. 1999 ระบุว่ามีผู้เสียชีวิตหรือสูญหายมากกว่า 200,000 คน และเสนอข้อแนะนำสำคัญ เช่น การดำเนินคดีต่อผู้กระทำผิดในอาชญากรรมร้ายแรง การค้นหาผู้สูญหาย การช่วยเหลือเยียวยาผู้เสียหาย และการปฏิรูปกองทัพ
นอกจากนี้ ข้อตกลงยังครอบคลุมการส่งกลับผู้ลี้ภัยและผู้พลัดถิ่น การรับรองสิทธิของชนพื้นเมือง การปฏิรูปกระบวนการยุติธรรม ตำรวจ และกองทัพ รวมถึงการเสริมสร้างหลักสิทธิมนุษยชนและหลักนิติธรรม อย่างไรก็ตาม การดำเนินการหลายด้านเป็นไปอย่างจำกัด เนื่องจากรัฐบาลไม่ได้ดำเนินการตามข้อเสนอแนะสำคัญของ CEH อย่างเต็มที่ โดยเฉพาะการดำเนินคดีผู้กระทำผิด การปรับโครงสร้างกองทัพ และการปฏิรูปเชิงรัฐธรรมนูญ ส่งผลให้กระบวนการเยียวยาและการปฏิรูปสถาบันดำเนินไปอย่างล่าช้าและไม่บรรลุเป้าหมายทั้งหมด
มีกฎหมาย/รัฐธรรมนูญรองรับ
ข้อตกลงสันติภาพกัวเตมาลาปี ค.ศ. 1996 กำหนดให้การปฏิรูปสำคัญหลายด้านต้องได้รับการรองรับผ่าน การแก้ไขรัฐธรรมนูญ การตรากฎหมาย และการปฏิรูปสถาบันของรัฐ เพื่อสร้างระบอบประชาธิปไตยที่อยู่ภายใต้การกำกับของพลเรือน โดยรัฐบาลให้คำมั่นว่าจะเสนอชุดการแก้ไขรัฐธรรมนูญต่อรัฐสภาภายใน 90 วันหลังการลงนามข้อตกลงฉบับสุดท้าย ครอบคลุมประเด็นสำคัญ เช่น การเสริมสร้างหลักนิติธรรม ความเป็นอิสระของกระบวนการยุติธรรม การจำกัดบทบาทกองทัพ การจัดตั้งตำรวจพลเรือนแห่งชาติ การรับรองสิทธิชนพื้นเมือง และการขยายการมีส่วนร่วมของประชาชนในระบอบประชาธิปไตย นอกจากนี้ ยังมีการจัดตั้งกลไกตามข้อตกลง เช่น คณะกรรมาธิการเพื่อการชี้แจงประวัติศาสตร์ (Commission for Historical Clarification: CEH) และการปฏิรูปหน่วยงานด้านความมั่นคงและกระบวนการยุติธรรม เพื่อรองรับการเปลี่ยนผ่านหลังความขัดแย้ง
อย่างไรก็ตาม การดำเนินการตามกรอบกฎหมายประสบข้อจำกัดอย่างมาก เนื่องจากรัฐธรรมนูญกัวเตมาลากำหนดให้การแก้ไขต้องได้รับเสียงเห็นชอบ ไม่น้อยกว่าสองในสามของรัฐสภา และต้องผ่าน การออกเสียงประชามติของประชาชน ส่งผลให้กระบวนการแก้ไขรัฐธรรมนูญขยายจากข้อเสนอหลัก 12 ประเด็นไปเป็นชุดการแก้ไขขนาดใหญ่ ก่อนจะถูกประชาชนลงมติไม่เห็นชอบในการประชามติเมื่อปี ค.ศ. 1999 ความล้มเหลวดังกล่าวทำให้มาตรการสำคัญหลายประการของข้อตกลงไม่สามารถบังคับใช้ได้อย่างสมบูรณ์ แม้ว่าจะยังมีการดำเนินการปฏิรูปผ่านกฎหมายและมาตรการเชิงนโยบายบางส่วนก็ตาม
บังคับใช้บางส่วน
หลังการลงนามข้อตกลงสันติภาพในปี ค.ศ. 1996 การดำเนินการในระยะแรกมีความคืบหน้าอย่างชัดเจน โดยสามารถดำเนินการหยุดยิง การรวมพลและปลดอาวุธของกองกำลัง URNG การลดกำลังพลและงบประมาณกองทัพ การส่งผู้ลี้ภัยกลับประเทศ และการเปลี่ยน URNG เป็นพรรคการเมืองได้อย่างสงบภายใต้การกำกับดูแลของสหประชาชาติ นอกจากนี้ ยังมีการจัดตั้งตำรวจพลเรือนแห่งชาติ (National Civil Police) คณะกรรมาธิการเพื่อการชี้แจงประวัติศาสตร์ (CEH) และเริ่มดำเนินการปฏิรูปด้านสิทธิมนุษยชนและสถาบันของรัฐตามที่กำหนดไว้ในข้อตกลง
อย่างไรก็ตาม การดำเนินการในระยะต่อมาประสบอุปสรรคสำคัญจากข้อจำกัดทางการเมืองและการขาดฉันทามติภายในประเทศ โดยเฉพาะความล้มเหลวของการแก้ไขรัฐธรรมนูญผ่านประชามติในปี ค.ศ. 1999 ซึ่งส่งผลให้การปฏิรูปเชิงโครงสร้างหลายประการไม่สามารถดำเนินการได้อย่างสมบูรณ์ ข้อเสนอแนะของคณะกรรมาธิการ CEH จำนวนมากไม่ได้รับการนำไปปฏิบัติ รวมถึงการดำเนินคดีผู้กระทำผิดและการปฏิรูปกองทัพ ขณะที่การปฏิรูปด้านภาษี การลดบทบาทของกองทัพ และการลดความเหลื่อมล้ำทางสังคมดำเนินไปอย่างจำกัด ส่งผลให้แม้ความขัดแย้งทางอาวุธจะยุติลง แต่เป้าหมายด้านการสร้างประชาธิปไตย ความยุติธรรม และการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างยังไม่บรรลุผลอย่างเต็มที่
ความสำเร็จของกระบวนการสันติภาพกัวเตมาลาเกิดจากการผสมผสานระหว่างปัจจัยภายในและภายนอกประเทศ โดยเฉพาะบทบาทของ องค์การสหประชาชาติ (UN) ในฐานะผู้ไกล่เกลี่ยและผู้ตรวจสอบการดำเนินงาน ซึ่งช่วยสร้างความเชื่อมั่นระหว่างรัฐบาลและ URNG รวมถึงการสนับสนุนจากกลุ่ม Friends of the Peace Process ได้แก่ นอร์เวย์ สหรัฐอเมริกา เม็กซิโก เวเนซุเอลา สเปน และโคลอมเบีย นอกจากนี้ การหารือโดยตรงระหว่างผู้นำกองทัพกับ URNG การเจรจาแบบค่อยเป็นค่อยไปผ่านข้อตกลงเฉพาะประเด็น และการเปิดพื้นที่ให้ภาคประชาสังคมมีส่วนร่วมผ่าน Civil Society Assembly (ASC) ช่วยสร้างฉันทามติและลดความหวาดระแวงระหว่างคู่ขัดแย้ง
อีกปัจจัยสำคัญคือ การที่ทั้งสองฝ่ายเห็นตรงกันว่าความขัดแย้งทางทหารไม่สามารถนำไปสู่ชัยชนะได้อีกต่อไป ทำให้ยอมรับการเจรจาเป็นทางออกหลัก ส่งผลให้การหยุดยิง การปลดอาวุธ การยุบกำลัง (DDR) และการเปลี่ยน URNG เป็นพรรคการเมืองดำเนินไปอย่างสงบและเป็นระเบียบ ถือเป็นความสำเร็จสำคัญของการยุติสงครามกลางเมืองที่ยืดเยื้อมานานกว่า 36 ปี
แม้ว่าการยุติความขัดแย้งทางอาวุธจะประสบความสำเร็จ แต่การดำเนินการตามข้อตกลงในระยะยาวเผชิญข้อจำกัดหลายประการ โดยเฉพาะ อิทธิพลของกองทัพ กลุ่มชนชั้นนำทางเศรษฐกิจ และพรรคการเมืองฝ่ายอนุรักษนิยม ซึ่งคัดค้านการปฏิรูปเชิงโครงสร้างหลายด้าน เช่น การปฏิรูปรัฐธรรมนูญ การปฏิรูปภาษี การปฏิรูปที่ดิน และการดำเนินคดีต่อผู้ละเมิดสิทธิมนุษยชน นอกจากนี้ ความล้มเหลวของการแก้ไขรัฐธรรมนูญผ่านประชามติในปี ค.ศ. 1999 ส่งผลให้มาตรการสำคัญจำนวนมากไม่สามารถบังคับใช้ได้ตามที่กำหนดไว้ในข้อตกลง
อีกทั้ง ข้อตกลงหลายส่วนมีลักษณะเป็นกรอบนโยบายมากกว่าการกำหนดมาตรการที่มีผลผูกพันอย่างชัดเจน ทำให้การดำเนินงานต้องพึ่งพาเจตจำนงทางการเมืองของรัฐบาลเป็นหลัก ขณะที่ข้อเสนอของ คณะกรรมาธิการเพื่อการชี้แจงประวัติศาสตร์ (CEH) หลายประการ เช่น การดำเนินคดีผู้กระทำผิด การค้นหาผู้สูญหาย และการปฏิรูปกองทัพ ไม่ได้รับการปฏิบัติอย่างจริงจัง ส่งผลให้กระบวนการสร้างความยุติธรรมและการเปลี่ยนผ่านสู่สันติภาพดำเนินไปอย่างไม่สมบูรณ์
กรณีกัวเตมาลาสะท้อนว่า การยุติความขัดแย้งอย่างยั่งยืนไม่อาจอาศัยเพียงการหยุดยิงหรือการปลดอาวุธ แต่จำเป็นต้องดำเนินควบคู่กับ การปฏิรูปสถาบัน การคุ้มครองสิทธิมนุษยชน การเปิดพื้นที่ทางการเมือง และการสร้างการมีส่วนร่วมของประชาชน โดยเฉพาะกลุ่มที่ได้รับผลกระทบจากความขัดแย้ง เช่น ชุมชนท้องถิ่น ชนพื้นเมือง ผู้หญิง และภาคประชาสังคม ซึ่งช่วยเพิ่มความชอบธรรมและความไว้วางใจต่อกระบวนการสันติภาพ
สำหรับบริบทจังหวัดชายแดนภาคใต้ของไทย บทเรียนสำคัญคือ การสร้างกลไกการมีส่วนร่วมที่เป็นทางการของภาคประชาสังคมและชุมชนในกระบวนการพูดคุยสันติสุข ควบคู่กับการปฏิรูปเชิงนโยบายที่สามารถนำไปปฏิบัติได้จริง และการมีองค์กรกลางที่ได้รับความเชื่อถือในการติดตามและประเมินผลการดำเนินงาน นอกจากนี้ ประสบการณ์ของกัวเตมาลายังชี้ให้เห็นว่าการมีข้อตกลงเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากขาดเจตจำนงทางการเมืองและการสนับสนุนอย่างต่อเนื่องจากทุกภาคส่วน การดำเนินการตามข้อตกลงก็อาจหยุดชะงักและไม่สามารถแก้ไขรากเหง้าของความขัดแย้งได้
Collinson, H. (1999). The truth commission in Guatemala. Minority Rights Group. https://minorityrights.org/the-truth-commission-in-guatemala/; Enriquez, A. L. (2026). Women, Peacebuilding, and Economic Empowerment: A Case Study of the Guatemalan Peace Accords (1996). https://cllas.uoregon.edu/wp-content/uploads/2026/05/Final_Thesis_Draft__ENRIQUEZ_.pdf; Jonas, S. (2000). Democratization Through Peace: The Difficult Case of Guatemala. Journal of Interamerican Studies and World Affairs, 42(4), 9–38. doi:10.2307/166340. https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/2700C2099E5C816B4E9D8A28F1DF6711/S0022193700001619a.pdf/democratization-through-peace-the-difficult-case-of-guatemala.pdf; Krznaric, R. (1999). Civil and uncivil actors in the Guatemalan peace process. Bulletin of Latin American Research, 18(1), 1-16. https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/72094287/s0261-3050_2898_2900001-120211010-25850-10b1bq-libre.pdf?1633938544=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DCivil_and_Uncivil_Actors_in_the_Guatemal.pdf&Expires=1784607546&Signature=Bu7QLyIitDFwmHmXl8twTunrIwhxOtW804Bld0NgecjfjUO0M70YnxiavIpj9d0sHsqTmpCvBHvsbWFjg7lYPSf2af7M7qW~8ExlG8FgGy9CLH3LxLOVSdWRHoSqkjLpJqxwbWvh-IIwtr5RGMmE~rCxudNjEXXBX0y7fMgQs1IHVqfnDWC9ZhPQsHazAGWPbE6L4EXQ69lMoPA1plYptxkPhJo8mB0ilNfiGR~JgTB1UlLnmDinjKgaHpCHXQo2WXxdwl0wmdfLLoYTbmE3vzEEln~136sRmdByX-DunZhyniJTv3u0P6g~36ioCtP-KY9C38rv5~F2x-r1ZoDzzw__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA; Peace Agreements Database. (1996). Agreement on Strengthening Civilian Power and on the Role of the Armed Forces in a Democratic Society. University of Edinburgh. https://www.peaceagreements.org/media/documents/ag292_5630f72593a39.pdf; Peace Agreements Database. (1996). Agreement on a Firm and Lasting Peace. University of Edinburgh. https://www.peaceagreements.org/media/documents/ag254_5630f7477c0ef.pdf; Stanley, W., & Holiday, D. (2002). Broad participation, diffuse responsibility: Peace implementation in Guatemala. Ending civil wars: The implementation of peace agreements, 421, 440-1. https://davidholiday.com/publications/Endingcivilwars.pdf