ความขัดแย้งในทาจิกิสถานมีรากฐานจากการเปลี่ยนผ่านทางการเมืองหลังการล่มสลายของสหภาพโซเวียตในปี ค.ศ. 1991 ซึ่งทำให้เกิดการแข่งขันแย่งชิงอำนาจระหว่างเครือข่ายชนชั้นนำจากภูมิภาคต่าง ๆ ของประเทศ โดยเฉพาะกลุ่มชนชั้นนำจากแคว้นคูล็อบ (Kulob) และเลนินาบัด (Leninabad/Khujand) ที่ครอบงำรัฐบาล กับกลุ่มการเมืองและผู้นำท้องถิ่นจากแคว้นการ์ม (Gharm) และกอร์โน-บาดัคชาน (Gorno-Badakhshan) ที่ถูกกีดกันจากการมีส่วนร่วมทางการเมือง ความอ่อนแอของสถาบันรัฐ การขาดกลไกแบ่งปันอำนาจ และวิกฤตเศรษฐกิจภายหลังการได้รับเอกราช ส่งผลให้ความขัดแย้งทางการเมืองทวีความรุนแรงจนกลายเป็นสงครามกลางเมืองในปี ค.ศ. 1992
แม้แนวร่วมฝ่ายค้านทาจิก (United Tajik Opposition: UTO) จะประกอบด้วยพรรคฟื้นฟูอิสลาม (Islamic Renaissance Party) และกลุ่มอิสลามเป็นส่วนหนึ่ง แต่ความขัดแย้งไม่ได้มีสาเหตุหลักจากศาสนา หากเป็นการรวมตัวของกลุ่มฝ่ายค้านหลายฝ่ายที่มีเป้าหมายร่วมกันในการเรียกร้องการมีส่วนร่วมทางการเมืองและการกระจายอำนาจ สงครามกลางเมืองทาจิกิสถานจึงเป็นผลจากการแข่งขันระหว่างเครือข่ายอำนาจระดับภูมิภาค (regional elite competition) มากกว่าความขัดแย้งเชิงอุดมการณ์หรือชาติพันธุ์เพียงอย่างเดียว ซึ่งต่อมาได้กลายเป็นพื้นฐานสำคัญของการออกแบบข้อตกลงสันติภาพที่เน้นการแบ่งปันอำนาจและการสร้างความสมานฉันท์แห่งชาติ
รัฐบาลทาจิกิสถานมีเป้าหมายหลักในการรักษาเอกภาพและอธิปไตยของรัฐ ยุติสงครามกลางเมือง ฟื้นฟูเสถียรภาพทางการเมือง และรักษาความต่อเนื่องของระบอบรัฐธรรมนูญ ขณะเดียวกันต้องการให้กองกำลังของแนวร่วมฝ่ายค้าน (United Tajik Opposition: UTO) ปลดอาวุธและยุติการต่อสู้ ก่อนกลับเข้าสู่กระบวนการทางการเมืองภายใต้กรอบของรัฐ โดยให้ความสำคัญกับการฟื้นฟูสถาบันของรัฐ ความมั่นคง และการฟื้นฟูเศรษฐกิจภายหลังสงคราม
ฝ่าย UTO เรียกร้องให้มีการเปิดพื้นที่ทางการเมืองและการแบ่งปันอำนาจอย่างเป็นรูปธรรม รวมถึงการแก้ไขรัฐธรรมนูญ การจัดการเลือกตั้งที่เสรีและเป็นธรรม การตรากฎหมายนิรโทษกรรม การส่งผู้ลี้ภัยกลับประเทศอย่างปลอดภัย การรับรองสิทธิของพรรคการเมืองฝ่ายค้าน และการบูรณาการอดีตกองกำลังของ UTO เข้าสู่กองกำลังและสถาบันของรัฐ ข้อเรียกร้องของทั้งสองฝ่ายได้รับการประนีประนอมผ่าน General Agreement ค.ศ. 1997 ซึ่งผสมผสานมาตรการด้านการเมือง ความมั่นคง และการฟื้นฟูประเทศไว้ในกรอบข้อตกลงเดียว
ค.ศ. 1991 – ทาจิกิสถานได้รับเอกราชหลังการล่มสลายของสหภาพโซเวียต เกิดการแข่งขันแย่งชิงอำนาจระหว่างชนชั้นนำจากภูมิภาคต่าง ๆ ขณะที่สถาบันการเมืองยังอ่อนแอและไม่สามารถสร้างฉันทามติร่วมได้
ค.ศ. 1992 – การชุมนุมทางการเมืองระหว่างฝ่ายรัฐบาลและฝ่ายค้านลุกลามเป็นการปะทะด้วยอาวุธ ก่อนพัฒนาเป็นสงครามกลางเมืองเต็มรูปแบบ รัฐบาลได้รับการสนับสนุนจากกองกำลังที่มีฐานอยู่ในแคว้นคูล็อบและเลนินาบัด ส่วนฝ่ายค้านรวมตัวเป็นแนวร่วม United Tajik Opposition (UTO) ซึ่งประกอบด้วยกลุ่มอิสลาม พรรคประชาธิปไตย และกลุ่มการเมืองจากแคว้นการ์มและกอร์โน-บาดัคชาน ความขัดแย้งส่งผลให้มีผู้เสียชีวิตหลายหมื่นคน และประชาชนกว่าหนึ่งล้านคนต้องอพยพหรือพลัดถิ่น
ค.ศ. 1993 – สหประชาชาติจัดตั้ง United Nations Mission of Observers in Tajikistan (UNMOT) เพื่อสนับสนุนกระบวนการสันติภาพ ขณะที่อิหร่าน รัสเซีย และประเทศเพื่อนบ้านเริ่มมีบทบาทในการส่งเสริมการเจรจาระหว่างรัฐบาลกับ UTO
เมษายน ค.ศ. 1994 – เปิดการเจรจาสันติภาพอย่างเป็นทางการภายใต้การอุปถัมภ์ของสหประชาชาติ โดยมีการเจรจารวมทั้งสิ้น 8 รอบ และการพบกันระหว่างประธานาธิบดีเอโมมาลี รัคมอน (Emomali Rahmon) กับผู้นำ UTO อีก 6 ครั้ง ในหลายประเทศ เช่น มอสโก เตหะราน อิสลามาบัด อัลมาตี และอาชกาบัต
ค.ศ. 1994–1997 – ทั้งสองฝ่ายทยอยลงนามพิธีสาร (Protocols) และข้อตกลงเฉพาะประเด็น ได้แก่ หลักการพื้นฐานของการสร้างสันติภาพ ประเด็นทางการเมือง ประเด็นทางทหาร การส่งผู้ลี้ภัยกลับประเทศ และกลไกรับประกันการปฏิบัติตามข้อตกลง ก่อนรวบรวมทั้งหมดเข้าสู่ข้อตกลงฉบับสมบูรณ์
27 มิถุนายน ค.ศ. 1997 – รัฐบาลทาจิกิสถานและ UTO ลงนาม General Agreement on the Establishment of Peace and National Accord in Tajikistan ณ กรุงมอสโก โดยมีสหประชาชาติ รัสเซีย อิหร่าน องค์การเพื่อความมั่นคงและความร่วมมือในยุโรป (OSCE) และองค์การความร่วมมืออิสลาม (OIC) ร่วมเป็นผู้สนับสนุนและผู้ค้ำประกันกระบวนการสันติภาพ
ค.ศ. 1997–2000 – มีการจัดตั้ง Commission on National Reconciliation (CNR) เพื่อกำกับการดำเนินงานตามข้อตกลง ดำเนินการแบ่งปันอำนาจ การปลดอาวุธและบูรณาการอดีตกองกำลัง UTO เข้าสู่กองกำลังของรัฐ การส่งผู้ลี้ภัยกลับประเทศ และการปฏิรูประบบการเมือง รวมทั้งการแก้ไขรัฐธรรมนูญและการจัดการเลือกตั้งตามโรดแมปที่กำหนดไว้ในข้อตกลง
บริบทของทาจิกิสถานหลังได้รับเอกราชมีลักษณะเฉพาะคือการเมืองถูกกำหนดโดยเครือข่ายอำนาจตามภูมิภาคมาอย่างยาวนานมากกว่าความแตกต่างทางชาติพันธุ์ เนื่องจากประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวทาจิกที่ใช้ภาษาเดียวกัน แต่มีความผูกพันกับเครือข่ายท้องถิ่นและกลุ่มชนชั้นนำในแต่ละภูมิภาคแตกต่างกัน ขณะเดียวกัน การฟื้นตัวของศาสนาอิสลามหลังสิ้นสุดยุคสหภาพโซเวียตทำให้พรรคฟื้นฟูอิสลาม (Islamic Renaissance Party) เข้าร่วมเป็นส่วนหนึ่งของแนวร่วมฝ่ายค้าน แม้ว่าข้อเรียกร้องหลักของความขัดแย้งจะมุ่งเน้นการมีส่วนร่วมทางการเมืองและการกระจายอำนาจ มากกว่าการจัดตั้งรัฐศาสนา นอกจากนี้ ทาจิกิสถานยังได้รับอิทธิพลจากบริบทภูมิรัฐศาสตร์ของเอเชียกลางและอัฟกานิสถาน โดยเฉพาะสงครามในอัฟกานิสถานและการขยายอิทธิพลของกลุ่มตาลีบันในช่วงกลางทศวรรษ 1990 ซึ่งสร้างแรงกดดันให้ทุกฝ่ายแสวงหาทางออกผ่านการเจรจา ขณะเดียวกัน สังคมทาจิกยังได้รับผลกระทบจากประสบการณ์สงครามกลางเมืองอย่างรุนแรง ส่งผลให้ทั้งชนชั้นนำและประชาชนให้ความสำคัญกับ "เสถียรภาพ" และการหลีกเลี่ยงการกลับเข้าสู่สงครามมากกว่าการแข่งขันทางการเมือง ซึ่งกลายเป็นเงื่อนไขสำคัญที่เอื้อต่อการดำเนินกระบวนการสันติภาพในระยะเปลี่ยนผ่าน
สหประชาชาติ (United Nations: UN) เป็นผู้ไกล่เกลี่ยหลักของกระบวนการสันติภาพทาจิกิสถาน โดยทำหน้าที่เป็นทั้งผู้อำนวยความสะดวกในการเจรจา ผู้ประสานงานระหว่างคู่ขัดแย้ง และผู้จัดการกระบวนการเจรจา (process manager) ตั้งแต่เริ่มการเจรจาอย่างเป็นทางการในปี ค.ศ. 1994 จนถึงการลงนาม General Agreement ในปี ค.ศ. 1997 นอกจากนี้ UN ยังจัดตั้งภารกิจ United Nations Mission of Observers in Tajikistan (UNMOT) เพื่อกำกับดูแลการหยุดยิง สนับสนุนการดำเนินงานของคณะกรรมาธิการเพื่อการปรองดองแห่งชาติ (Commission on National Reconciliation: CNR) และติดตามการปฏิบัติตามข้อตกลงภายหลังการลงนาม
นอกจากสหประชาชาติแล้ว รัสเซียและอิหร่านมีบทบาทสำคัญในการผลักดันให้ทั้งสองฝ่ายยอมประนีประนอม โดยรัสเซียใช้อิทธิพลต่อรัฐบาลทาจิกิสถาน ขณะที่อิหร่านมีบทบาทสำคัญในการประสานและกดดันแนวร่วมฝ่ายค้านทาจิก (UTO) ให้เข้าร่วมการเจรจา นอกจากนี้ ยังมีองค์การเพื่อความมั่นคงและความร่วมมือในยุโรป (OSCE) องค์การความร่วมมืออิสลาม (OIC) และประเทศผู้ค้ำประกัน ได้แก่ อัฟกานิสถาน คาซัคสถาน คีร์กีซสถาน ปากีสถาน เติร์กเมนิสถาน และอุซเบกิสถาน ซึ่งร่วมจัดตั้ง Contact Group เพื่อสนับสนุน ติดตาม และรับประกันการดำเนินงานตามข้อตกลงหลังการลงนาม ถือเป็นการผสมผสานระหว่างการไกล่เกลี่ยขององค์การระหว่างประเทศกับการสนับสนุนจากประเทศในภูมิภาคอย่างใกล้ชิด
กระบวนการสันติภาพทาจิกิสถานเป็นการเจรจาอย่างเป็นทางการระหว่างรัฐบาลทาจิกิสถานกับแนวร่วมฝ่ายค้านทาจิก (United Tajik Opposition: UTO) ภายใต้การอุปถัมภ์ของสหประชาชาติ โดยใช้รูปแบบการเจรจาแบบค่อยเป็นค่อยไป (incremental negotiations) ระหว่างปี ค.ศ. 1994–1997 มีการจัดการเจรจาอย่างเป็นทางการ 8 รอบ และการประชุมระดับผู้นำหลายครั้งในประเทศต่าง ๆ เช่น รัสเซีย อิหร่าน ปากีสถาน คีร์กีซสถาน คาซัคสถาน และเติร์กเมนิสถาน ก่อนทยอยจัดทำพิธีสารในประเด็นสำคัญ ได้แก่ หลักการพื้นฐานของสันติภาพ การเมือง การทหาร การส่งผู้ลี้ภัย และกลไกรับประกันการดำเนินงาน แล้วรวบรวมทั้งหมดเป็น General Agreement on the Establishment of Peace and National Accord ในปี ค.ศ. 1997
องค์ประกอบของโต๊ะเจรจามีลักษณะเป็นพหุภาคี โดยสหประชาชาติทำหน้าที่เป็นผู้ไกล่เกลี่ยหลักและผู้จัดการกระบวนการ (process manager) ขณะที่รัสเซียและอิหร่านมีบทบาทสำคัญในการผลักดันให้ทั้งรัฐบาลและ UTO ยอมประนีประนอม นอกจากนี้ยังมีองค์การเพื่อความมั่นคงและความร่วมมือในยุโรป (OSCE) องค์การความร่วมมืออิสลาม (OIC) และประเทศผู้ค้ำประกัน ได้แก่ อัฟกานิสถาน คาซัคสถาน คีร์กีซสถาน ปากีสถาน เติร์กเมนิสถาน และอุซเบกิสถาน เข้าร่วมสนับสนุนและติดตามการดำเนินงานหลังการลงนาม ส่งผลให้การเจรจามีทั้งกลไกทางการเมืองและกลไกกำกับการปฏิบัติที่ชัดเจน
อยู่นอกกระบวนการ
ภาคประชาสังคมของทาจิกิสถานไม่ได้มีบทบาทเป็นคู่เจรจาโดยตรงในการจัดทำ General Agreement ค.ศ. 1997 ซึ่งกระบวนการเจรจาดำเนินการเป็นหลักระหว่างรัฐบาลทาจิกิสถาน แนวร่วมฝ่ายค้านทาจิก (United Tajik Opposition: UTO) และสหประชาชาติในฐานะผู้ไกล่เกลี่ย อย่างไรก็ตาม องค์กรภาคประชาสังคมทั้งในประเทศและระหว่างประเทศมีบทบาทสำคัญในการสนับสนุนกระบวนการสร้างสันติภาพ โดยเฉพาะการให้ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม การดูแลผู้ลี้ภัยและผู้พลัดถิ่น การฟื้นฟูชุมชน การส่งเสริมสิทธิมนุษยชน และการช่วยเหลือประชาชนที่ได้รับผลกระทบจากสงคราม ร่วมกับหน่วยงานต่าง ๆ เช่น UNHCR, OSCE และองค์กรช่วยเหลือระหว่างประเทศ
ภายหลังการลงนามข้อตกลงสันติภาพ ภาคประชาสังคมขยายตัวอย่างรวดเร็วจากประมาณ 300 องค์กรในปี ค.ศ. 1997 เป็นเกือบ 2,000 องค์กรในช่วงทศวรรษต่อมา โดยเข้ามาเติมเต็มบทบาทของรัฐในด้านการลดความยากจน การศึกษา สุขภาพ การพัฒนาชุมชน สิทธิมนุษยชน และการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชนในกระบวนการนโยบายสาธารณะ นอกจากนี้ องค์กรสตรีและองค์กรพัฒนาเอกชนท้องถิ่นยังมีบทบาทในการคุ้มครองสิทธิของผู้หญิง ผู้ได้รับผลกระทบจากสงคราม และการฟื้นฟูความเข้มแข็งของชุมชน แม้จะไม่ได้เป็นผู้กำหนดสาระของข้อตกลงโดยตรง แต่ภาคประชาสังคมถือเป็นกลไกสำคัญที่ช่วยสนับสนุนการสร้างสันติภาพและการฟื้นฟูประเทศในระยะหลังความขัดแย้ง
มีส่วนร่วมแต่ไม่มีกลไกเฉพาะ
ผู้หญิงไม่ได้มีบทบาทโดดเด่นในฐานะผู้แทนการเจรจาหรือผู้กำหนดสาระของข้อตกลงสันติภาพ ค.ศ. 1997 และไม่ปรากฏว่าข้อตกลงกำหนดกลไกหรือมาตรการเฉพาะเพื่อส่งเสริมการมีส่วนร่วมของสตรีในกระบวนการสันติภาพ อย่างไรก็ตาม สงครามกลางเมืองส่งผลกระทบต่อผู้หญิงอย่างรุนแรง ทั้งการตกเป็นเหยื่อของการข่มขืน การทรมาน และความรุนแรงในรูปแบบต่าง ๆ ทำให้เกิดหญิงหม้ายประมาณ 20,000 คน และเด็กกำพร้าราว 55,000 คน ส่งผลให้จำนวนครัวเรือนที่มีผู้หญิงเป็นหัวหน้าครอบครัวเพิ่มขึ้นอย่างมาก รวมทั้งเกิดผลกระทบทางจิตใจและสังคมที่ยืดเยื้อหลังสงคราม
ภายหลังความขัดแย้ง องค์กรพัฒนาเอกชนด้านสตรี (Women's NGOs) เริ่มมีบทบาทในการช่วยเหลือผู้ได้รับผลกระทบจากสงคราม ผลักดันการคุ้มครองสิทธิของผู้หญิง โดยเฉพาะภรรยาคนที่สองและบุตรที่ไม่ได้รับการคุ้มครองตามกฎหมาย ตลอดจนเรียกร้องให้มีการดูแลด้านจิตสังคมแก่ผู้ประสบเหตุความรุนแรง แม้ว่าผู้หญิงจะมีส่วนสำคัญต่อการฟื้นฟูสังคมหลังสงคราม แต่บทบาทดังกล่าวเกิดขึ้นภายหลังการลงนามข้อตกลงมากกว่าการมีส่วนร่วมโดยตรงในกระบวนการเจรจาสันติภาพ
การแบ่งปันอำนาจถือเป็นหัวใจสำคัญของข้อตกลงสันติภาพทาจิกิสถาน โดยรัฐบาลยอมรับให้แนวร่วมฝ่ายค้านทาจิก (UTO) เข้ามามีส่วนร่วมในโครงสร้างการเมืองของรัฐ เพื่อยุติการผูกขาดอำนาจของชนชั้นนำฝ่ายรัฐบาล ข้อตกลงกำหนดให้จัดตั้ง Commission on National Reconciliation (CNR) ซึ่งประกอบด้วยผู้แทนจากรัฐบาลและ UTO ในสัดส่วนที่เท่าเทียมกัน โดยประธานคณะกรรมาธิการมาจากฝ่าย UTO พร้อมมอบหมายให้ CNR รับผิดชอบการผลักดันการปฏิรูปการเมือง การเตรียมการเลือกตั้ง และการกำกับการดำเนินงานตามข้อตกลงสันติภาพ นอกจากนี้ ข้อตกลงยังกำหนดให้ UTO ได้รับ ร้อยละ 30 ของตำแหน่งในฝ่ายบริหารของรัฐ และมีผู้แทนในคณะกรรมการการเลือกตั้งกลาง (Central Electoral Commission) รวมทั้งเปิดโอกาสให้พรรคการเมืองและองค์กรที่เคยถูกสั่งห้ามกลับมาดำเนินกิจกรรมทางการเมืองได้อีกครั้ง ภายใต้การแก้ไขรัฐธรรมนูญและกฎหมายที่เกี่ยวข้อง การออกแบบการแบ่งปันอำนาจดังกล่าวสะท้อนแนวทางการสร้างรัฐบาลแบบมีส่วนร่วม (inclusive power-sharing) ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยสร้างความไว้วางใจระหว่างคู่ขัดแย้งและลดแรงจูงใจในการกลับไปใช้ความรุนแรง
ข้อตกลงสันติภาพกำหนดมาตรการด้านการจัดการกองกำลังอย่างเป็นระบบ ครอบคลุมการหยุดยิง การปลดอาวุธ (Disarmament) การยุบหน่วยรบ (Disbandment) และการบูรณาการอดีตกองกำลังของ UTO เข้าสู่กองกำลังของรัฐ (Reintegration/Integration) โดยมีเป้าหมายเพื่อลดการเผชิญหน้าทางทหารและสร้างกองกำลังความมั่นคงที่อยู่ภายใต้การควบคุมของรัฐเพียงระบบเดียว พร้อมทั้งกำหนดให้มีการปฏิรูปภาคความมั่นคง (Security Sector Reform) ควบคู่กับการดำเนินกระบวนการสันติภาพ
การดำเนินมาตรการดังกล่าวอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของ Commission on National Reconciliation (CNR) และได้รับการสนับสนุนจาก UNMOT รวมถึงองค์กรระหว่างประเทศที่ร่วมติดตามการปฏิบัติตามข้อตกลง แม้ว่าจะมีอุปสรรคและความล่าช้าในบางพื้นที่ แต่โดยภาพรวมกระบวนการ DDR สามารถลดจำนวนกองกำลังติดอาวุธและสนับสนุนการเปลี่ยนผ่านจากสงครามสู่การเมืองได้อย่างมีประสิทธิภาพ จนได้รับการยกย่องว่าเป็นหนึ่งในองค์ประกอบสำคัญที่ทำให้กระบวนการสันติภาพทาจิกิสถานประสบความสำเร็จเมื่อเปรียบเทียบกับหลายกรณีศึกษาในภูมิภาค
ข้อตกลง General Agreement ค.ศ. 1997 ไม่ได้จัดตั้งกลไกยุติธรรมระยะเปลี่ยนผ่านในความหมายแบบดั้งเดิม เช่น คณะกรรมการค้นหาความจริง (Truth Commission) ศาลพิเศษ หรือการตรวจสอบเจ้าหน้าที่รัฐ (Vetting) หากแต่เลือกใช้แนวทางสร้างความปรองดองแห่งชาติผ่านมาตรการทางการเมืองและสถาบันเป็นหลัก โดยกำหนดให้มีการตรากฎหมายนิรโทษกรรม การปล่อยตัวผู้ถูกควบคุมตัว การส่งผู้ลี้ภัยและผู้พลัดถิ่นกลับประเทศโดยสมัครใจ ภายใต้หลักความปลอดภัยและศักดิ์ศรี พร้อมรับรองการฟื้นฟูสิทธิพลเมือง สิทธิในทรัพย์สิน และการกลับคืนสู่ชีวิตทางเศรษฐกิจ การเมือง และสังคม นอกจากนี้ ยังจัดตั้ง Commission on National Reconciliation (CNR) เพื่อกำกับการดำเนินมาตรการเปลี่ยนผ่าน ควบคู่กับการแบ่งปันอำนาจและการบูรณาการอดีตกองกำลังฝ่ายค้าน (UTO) เข้าสู่สถาบันของรัฐ
แนวทางดังกล่าวสะท้อนลักษณะเฉพาะของประเทศหลังสหภาพโซเวียต ซึ่งให้ความสำคัญกับการยุติความขัดแย้งและรักษาเสถียรภาพทางการเมืองมากกว่าการแสวงหาความรับผิดในอดีต แม้มาตรการเหล่านี้จะช่วยสร้างความปรองดองและฟื้นฟูสถาบันของรัฐได้อย่างมีนัยสำคัญ แต่ไม่ได้ครอบคลุมการค้นหาความจริง การดำเนินคดีผู้กระทำผิด หรือโครงการเยียวยาเหยื่อสงครามโดยเฉพาะ จึงถือเป็นกระบวนการยุติธรรมระยะเปลี่ยนผ่านที่เน้น การประนีประนอมและการฟื้นฟูสถาบัน มากกว่าความยุติธรรมเชิงลงโทษ
มีกฎหมาย/รัฐธรรมนูญรองรับ
ข้อตกลงสันติภาพกำหนดให้มีการปฏิรูปกฎหมายและรัฐธรรมนูญเพื่อรองรับการสร้างความปรองดองแห่งชาติและการเปลี่ยนผ่านทางการเมือง โดยมอบหมายให้ Commission on National Reconciliation (CNR) จัดทำข้อเสนอแก้ไขรัฐธรรมนูญและกฎหมายที่เกี่ยวข้อง รวมถึงกฎหมายเลือกตั้ง กฎหมายพรรคการเมือง และกฎหมายนิรโทษกรรม ก่อนนำไปสู่การลงประชามติและการจัดการเลือกตั้งภายใต้กรอบรัฐธรรมนูญฉบับใหม่
ก่อนการลงนาม General Agreement ทั้งสองฝ่ายสามารถบรรลุข้อตกลงในหลักการเกี่ยวกับการตรากฎหมายนิรโทษกรรม การจัดตั้งคณะกรรมการการเลือกตั้ง การเตรียมการลงประชามติ การปฏิรูปรัฐบาล และการฟื้นฟูสิทธิของผู้ลี้ภัย ซึ่งต่อมาได้รับการบรรจุเป็นส่วนหนึ่งของข้อตกลงสันติภาพฉบับสมบูรณ์ นอกจากนี้ การปฏิรูปกฎหมายยังเปิดโอกาสให้แนวร่วมฝ่ายค้าน (UTO) และพรรคการเมืองที่เคยถูกจำกัดสามารถกลับเข้าสู่ระบบการเมืองอย่างถูกกฎหมาย พร้อมกำหนดกรอบสำหรับการแบ่งปันอำนาจและการฟื้นฟูสถาบันของรัฐ แม้ว่าการดำเนินงานหลายด้านจะสำเร็จตามข้อตกลง แต่ในระยะยาวรัฐบาลได้ทยอยรวมศูนย์อำนาจและลดบทบาทของฝ่ายค้าน ส่งผลให้เจตนารมณ์ของการปฏิรูปทางการเมืองตามข้อตกลงถูกจำกัดลง
บังคับใช้บางส่วน
ภายหลังการลงนาม General Agreement on the Establishment of Peace and National Accord เมื่อเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1997 ทั้งสองฝ่ายได้ดำเนินการตามโรดแมปที่กำหนดไว้ในข้อตกลงอย่างเป็นลำดับ โดยมีการจัดตั้ง Commission on National Reconciliation (CNR) เพื่อกำกับการดำเนินงานด้านการเมือง การปฏิรูปกฎหมาย การเตรียมการเลือกตั้ง และการติดตามการปฏิบัติตามข้อตกลง ควบคู่กับการปลดอาวุธและบูรณาการอดีตกองกำลังของ UTO เข้าสู่กองกำลังของรัฐ การส่งผู้ลี้ภัยและผู้พลัดถิ่นกลับประเทศภายใต้การสนับสนุนของ UNHCR การนิรโทษกรรม และการเปิดพื้นที่ทางการเมืองให้แก่ฝ่ายค้านตามกรอบของข้อตกลง โดยมี UNMOT, OSCE, Contact Group และประเทศผู้ค้ำประกันร่วมติดตามและแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นระหว่างการดำเนินงาน
แม้ว่าการดำเนินการตามข้อตกลงจะสามารถยุติสงครามกลางเมืองและป้องกันการกลับเข้าสู่สงครามเต็มรูปแบบได้สำเร็จ แต่การพัฒนาทางการเมืองในระยะยาวกลับมีลักษณะไม่สมดุล โดยรัฐบาลภายใต้ประธานาธิบดีเอโมมาลี ราห์มอนค่อย ๆ รวมศูนย์อำนาจ ลดบทบาทของฝ่ายค้าน และจำกัดการแข่งขันทางการเมือง ส่งผลให้กลไกการแบ่งปันอำนาจตามข้อตกลงอ่อนกำลังลง แม้กระนั้น ข้อตกลงยังได้รับการยอมรับว่าเป็นรากฐานสำคัญที่ทำให้ทาจิกิสถานสามารถรักษาเสถียรภาพและหลีกเลี่ยงการกลับเข้าสู่ความขัดแย้งด้วยอาวุธได้อย่างต่อเนื่องภายหลังปี ค.ศ. 1997
กระบวนการสันติภาพทาจิกิสถานประสบความสำเร็จจากการที่ทั้งรัฐบาลและแนวร่วมฝ่ายค้านตระหนักว่าการทำสงครามต่อไปไม่สามารถนำไปสู่ชัยชนะของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งได้ (mutually hurting stalemate) ประกอบกับความเปลี่ยนแปลงของบริบทภูมิรัฐศาสตร์ โดยเฉพาะสถานการณ์ในอัฟกานิสถานและการขยายอิทธิพลของกลุ่มตาลีบัน ซึ่งสร้างแรงจูงใจให้ทั้งสองฝ่ายหันมาแสวงหาทางออกผ่านการเจรจา รัสเซียและอิหร่านใช้อิทธิพลต่อคู่ขัดแย้งในทิศทางที่เอื้อต่อการประนีประนอม ขณะที่สหประชาชาติสามารถรักษาความต่อเนื่องของกระบวนการเจรจาและประสานบทบาทของประเทศผู้ค้ำประกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ อีกปัจจัยสำคัญคือ การออกแบบข้อตกลงที่ครอบคลุมทั้งการแบ่งปันอำนาจ การจัดการกองกำลัง การส่งผู้ลี้ภัยกลับประเทศ การปฏิรูปกฎหมาย และการจัดตั้งกลไกติดตามผลผ่าน CNR, UNMOT และ Contact Group ทำให้การดำเนินงานสามารถเชื่อมโยงมาตรการด้านการเมือง ความมั่นคง และการฟื้นฟูหลังสงครามเข้าด้วยกัน นอกจากนี้ความสำเร็จของกระบวนการสันติภาพส่วนหนึ่งเกิดจากการที่ทั้งชนชั้นนำและประชาชนให้ความสำคัญกับการรักษาเสถียรภาพและหลีกเลี่ยงการกลับเข้าสู่สงครามมากกว่าการแข่งขันทางการเมืองในระยะสั้น ส่งผลให้ข้อตกลงสามารถยุติความรุนแรงและรักษาสันติภาพได้ แม้ว่าการพัฒนาประชาธิปไตยและการแบ่งปันอำนาจจะค่อย ๆ ลดบทบาทลงในระยะยาวก็ตาม
แม้ว่าข้อตกลงสันติภาพ ค.ศ. 1997 จะสามารถยุติสงครามกลางเมืองได้สำเร็จ แต่การดำเนินการหลังลงนามยังเผชิญข้อท้าทายหลายประการ ทั้งความไม่ไว้วางใจระหว่างคู่ขัดแย้ง การปลดอาวุธและการบูรณาการอดีตกองกำลัง UTO เข้าสู่กองกำลังของรัฐที่ต้องใช้เวลา รวมถึงข้อจำกัดด้านทรัพยากรของรัฐบาลในการฟื้นฟูเศรษฐกิจ การรองรับผู้ลี้ภัย และการฟื้นฟูสถาบันของรัฐหลังสงคราม นอกจากนี้ ผลกระทบจากสงคราม เช่น ความยากจน การว่างงาน การอพยพแรงงาน และบาดแผลทางจิตใจของประชาชน โดยเฉพาะผู้หญิง เด็กกำพร้า และผู้พลัดถิ่น ยังคงส่งผลต่อเสถียรภาพทางสังคมในระยะยาว
ในระยะหลัง แม้ว่าความรุนแรงจะไม่กลับมาในระดับสงครามกลางเมือง แต่พื้นที่ทางการเมืองและภาคประชาสังคมค่อย ๆ ถูกจำกัดมากขึ้นจากการรวมศูนย์อำนาจของรัฐบาล ส่งผลให้บทบาทของฝ่ายค้าน องค์กรภาคประชาสังคม และการมีส่วนร่วมของประชาชนในการกำหนดนโยบายสาธารณะลดลง ขณะที่หลายเป้าหมายของข้อตกลงด้านการกระจายอำนาจและการสร้างการเมืองแบบมีส่วนร่วมไม่ได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง จึงสะท้อนว่าการยุติความขัดแย้งด้วยข้อตกลงสันติภาพเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากปราศจากการคุ้มครองสถาบันประชาธิปไตยและพื้นที่ของภาคประชาสังคมในระยะยาว
กรณีศึกษาทาจิกิสถานสะท้อนว่า การสร้างสันติภาพที่ยั่งยืนจำเป็นต้องเชื่อมโยงมาตรการด้านการเมือง ความมั่นคง และการฟื้นฟูสังคมเข้าด้วยกัน โดยเฉพาะการออกแบบข้อตกลงที่ครอบคลุมทั้งการแบ่งปันอำนาจ การปฏิรูประบบการเมือง การปลดอาวุธ การส่งผู้ลี้ภัยกลับประเทศ และการจัดตั้งกลไกติดตามการดำเนินงานที่ได้รับการยอมรับจากทุกฝ่าย ภายใต้การสนับสนุนอย่างต่อเนื่องของผู้ไกล่เกลี่ยและประชาคมระหว่างประเทศ บทเรียนสำคัญอีกประการคือ การประนีประนอมทางการเมืองมีโอกาสประสบความสำเร็จมากขึ้นเมื่อทุกฝ่ายตระหนักว่าไม่มีฝ่ายใดสามารถเอาชนะกันได้ด้วยกำลัง และยอมรับการเจรจาเป็นทางออกของความขัดแย้ง
สำหรับบริบทจังหวัดชายแดนภาคใต้ของไทย กรณีทาจิกิสถานชี้ให้เห็นว่าการดำเนินกระบวนการสันติภาพควรให้ความสำคัญกับการสร้างกลไกติดตามการปฏิบัติตามข้อตกลงที่มีความน่าเชื่อถือ การเปิดพื้นที่ให้ทุกภาคส่วน โดยเฉพาะภาคประชาสังคมและผู้หญิง มีส่วนร่วมในการฟื้นฟูสังคมหลังความขัดแย้ง รวมถึงการพัฒนามาตรการด้านเศรษฐกิจ สังคม และการเยียวยาควบคู่ไปกับการเจรจาทางการเมือง เพื่อสร้างความเชื่อมั่นของประชาชนและลดโอกาสการกลับมาของความรุนแรงในระยะยาว ทั้งนี้ กรณีทาจิกิสถานยังเป็นบทเรียนว่าหลังจากยุติความรุนแรงแล้ว การรักษาพื้นที่ทางการเมืองและการมีส่วนร่วมของภาคประชาสังคมอย่างต่อเนื่องเป็นปัจจัยสำคัญต่อการธำรงสันติภาพในระยะยาว
BBC News. (2018). Tajikistan profile – Timeline. https://www.bbc.com/news/world-asia-16201087; Ewoh, A. I., Nazarova, F., & Hill, R. N. (2012). Civil society organizations and policy process in Tajikistan. Journal of Emerging Knowledge on Emerging Markets, 4(1), 9. https://digitalcommons.kennesaw.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1094&context=jekem; Falkingham, J. (2000). Women and gender relations in Tajikistan. Asian Development Bank, Programs Department East and Office of Environment and Social Development. https://gender.cawater-info.net/publications/pdf/women_in_tajikistan.pdf; Heathershaw, J. (2007). Peacebuilding as practice: Discourses from post-conflict Tajikistan. International Peacekeeping, 14(2), 219-236. file:///C:/Users/Acer_it/Downloads/Heathershaw%20IPK%202007%20preprint.pdf; Peace Agreements Database. (1997). General Agreement on the Establishment of Peace and National Accord in Tajikistan. https://www.peaceagreements.org/media/documents/ag388_5a7483afed320.pdf; Peace Agreements Database. (1997). Joint statement by the delegation of the Government of Tajikistan and the delegation of the United Tajik Opposition. https://www.peaceagreements.org/media/documents/ag428_5a7495c1a22ef.pdf; Peace Agreements Database. (1997). Protocol on the guarantees of implementation of the General Agreement on establishment of peace and national accord in Tajikistan. https://www.peaceagreements.org/media/documents/ag519_5a7485a72bf56.pdf; Peace Agreements Database. (1997). Protocol on refugee issues. https://www.peaceagreements.org/media/documents/ag516_5a74957fb0a07.pdf; Tetsuro, I. J. I. (2010). Negotiating an End to the Conflict in Tajikistan. Ritsumeikan Journal of Asia Pacific Studies, 29, 13. file:///C:/Users/Acer_it/Downloads/1-RJAPS29_Negotiating%20an%20End%20to%20the%20Conflict%20in%20Tajikistan.pdf