ความขัดแย้งในอาเจะห์มีรากฐานจากประวัติศาสตร์และความสัมพันธ์ระหว่างศูนย์กลางกับท้องถิ่น ชาวอาเจะห์มีความทรงจำทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับการเคยเป็นรัฐสุลต่านที่มีอำนาจและมีอัตลักษณ์อิสลามเข้มแข็ง เมื่ออาเจะห์ถูกรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของอินโดนีเซีย ความพยายามรวมศูนย์อำนาจ การลดทอนอำนาจของผู้นำท้องถิ่น และการไม่ยอมรับความแตกต่างทางประวัติศาสตร์และอัตลักษณ์ ทำให้เกิดความรู้สึกว่ารัฐส่วนกลางไม่เคารพสถานะเฉพาะของอาเจะห์
ความไม่พอใจรุนแรงขึ้นจากการกระจายรายได้และผลประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติอย่างไม่เท่าเทียม โดยเฉพาะน้ำมันและก๊าซธรรมชาติ ขณะที่ประชาชนในพื้นที่จำนวนมากยังเผชิญความยากจนและขาดโอกาสทางเศรษฐกิจ การใช้ปฏิบัติการทางทหารของรัฐเพื่อปราบปรามขบวนการอาเจะห์เสรี (GAM) ตลอดจนการละเมิดสิทธิมนุษยชน การจับกุม การสูญหาย และการลงโทษประชาชนโดยไม่ผ่านกระบวนการยุติธรรม ยังสะสมความคับข้องใจและเสริมความชอบธรรมให้แก่การต่อต้านรัฐ"
ในระยะแรก GAM เรียกร้องเอกราชและการแยกอาเจะห์ออกจากอินโดนีเซีย โดยอ้างอิงประวัติศาสตร์ ความเป็นชาติ อัตลักษณ์อิสลาม และสิทธิของชาวอาเจะห์เหนือทรัพยากรในพื้นที่ ต่อมา เมื่อเข้าสู่การเจรจาที่เฮลซิงกิ ข้อเรียกร้องถูกปรับจากเอกราชไปสู่การปกครองตนเองในระดับสูงภายในรัฐอินโดนีเซีย โดยข้อเรียกร้องหลักในระยะการเจรจาครอบคลุมสิทธิในการบริหารกิจการภายใน การจัดตั้งพรรคการเมืองท้องถิ่น การมีส่วนแบ่งรายได้จากทรัพยากรมากขึ้น การถอนกำลังทหารและตำรวจที่ไม่ใช่กำลังประจำพื้นที่ การปล่อยนักโทษและนิรโทษกรรมแก่สมาชิก GAM การคืนสู่สังคมของอดีตนักรบ ตลอดจนการจัดตั้งกลไกสิทธิมนุษยชนและกระบวนการค้นหาความจริงเกี่ยวกับความรุนแรงในอดีต
1976 — Hasan di Tiro ก่อตั้งขบวนการอาเจะห์เสรี (GAM) และประกาศเรียกร้องเอกราชจากอินโดนีเซีย
1989–1998 — รัฐกำหนดให้อาเจะห์เป็นพื้นที่ปฏิบัติการทางทหาร ความรุนแรงและการละเมิดสิทธิมนุษยชนเพิ่มสูงขึ้น
1998 — การสิ้นสุดระบอบซูฮาร์โตเปิดพื้นที่ทางการเมืองและนำไปสู่ความพยายามเจรจาครั้งใหม่
2000 — รัฐบาลอินโดนีเซียและ GAM บรรลุข้อตกลงหยุดความรุนแรงเพื่อมนุษยธรรม แต่ไม่สามารถรักษาการหยุดยิงได้
2002 — ลงนามข้อตกลงยุติการเป็นปฏิปักษ์ (CoHA) โดยมี Henry Dunant Centre เป็นผู้ไกล่เกลี่ย แต่กระบวนการล้มเหลวในปี 2003
2003–2004 — รัฐบาลกลับมาใช้ปฏิบัติการทางทหารขนาดใหญ่ ขณะที่ทั้งสองฝ่ายยังไม่สามารถบรรลุชัยชนะเด็ดขาด
2004-12-26 — เหตุการณ์สึนามิสร้างความสูญเสียรุนแรงในอาเจะห์ และเพิ่มแรงกดดันให้ทั้งสองฝ่ายกลับสู่การเจรจา
2005-08-15 — รัฐบาลอินโดนีเซียและ GAM ลงนามบันทึกความเข้าใจเฮลซิงกิ โดย Crisis Management Initiative เป็นผู้ไกล่เกลี่ย
2005–2006 — GAM ปลดอาวุธ รัฐถอนกำลังที่ไม่ใช่กำลังประจำพื้นที่ และ Aceh Monitoring Mission ตรวจสอบการดำเนินงาน
2006 — อินโดนีเซียประกาศใช้กฎหมายว่าด้วยการปกครองอาเจะห์ และเปิดทางให้มีพรรคการเมืองท้องถิ่นกับการเลือกตั้งระดับพื้นที่
กระบวนการเฮลซิงกิประสบความสำเร็จจากการบรรจบกันของหลายเงื่อนไขสำคัญ มากกว่าการเกิดขึ้นของเหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่ง ทั้งรัฐบาลอินโดนีเซียและ GAM ต่างอยู่ในภาวะที่ไม่สามารถเอาชนะกันทางทหารได้อย่างเด็ดขาด ทำให้ต้นทุนของสงครามสูงขึ้นและเพิ่มแรงจูงใจในการหาทางออกทางการเมือง ขณะเดียวกันรัฐบาลใหม่ภายใต้ประธานาธิบดี Susilo Bambang Yudhoyono และรองประธานาธิบดี Jusuf Kalla มีเจตจำนงทางการเมืองที่จะใช้การเจรจาแทนการปราบปรามทางทหาร ส่วน GAM ก็ปรับข้อเรียกร้องจากการแยกเอกราชไปสู่การยอมรับการปกครองตนเองในระดับสูงภายใต้รัฐอินโดนีเซีย นอกจากนี้ เหตุการณ์สึนามิปลายปี 2004 ช่วยสร้างบรรยากาศที่เอื้อต่อการเจรจา เปิดพื้นที่ให้ประชาคมระหว่างประเทศเข้ามาสนับสนุน และทำให้ทั้งสองฝ่ายตระหนักถึงความจำเป็นในการยุติความขัดแย้งเพื่อการฟื้นฟูพื้นที่หลังภัยพิบัติ เงื่อนไขทั้งหมดนี้ทำให้การใช้การเจรจาแบบจำกัดคู่เจรจา มีผู้ไกล่เกลี่ยที่ได้รับความไว้วางใจ และการดำเนินการเป็นขั้นตอน สามารถบรรลุผลได้
Crisis Management Initiative (CMI) ประเทศฟินแลนด์ นำโดย Martti Ahtisaari CMI ทำหน้าที่อำนวยความสะดวก จัดสถานที่และกำหนดกระบวนการเจรจาที่เฮลซิงกิ ช่วยปรับข้อเสนอของทั้งสองฝ่ายให้อยู่ในกรอบที่สามารถประนีประนอมได้ และผลักดันให้เจรจาประเด็นการเมือง ความมั่นคง นิรโทษกรรม และการดำเนินงานเป็นชุดเดียว Ahtisaari มีบทบาทรักษาวินัยของโต๊ะเจรจา กำหนดกรอบเวลาที่ชัดเจน และยืนยันว่าทางออกต้องอยู่ภายใต้บูรณภาพแห่งดินแดนของอินโดนีเซีย
การเจรจาเป็นการพูดคุยสองฝ่ายระหว่างคณะผู้แทนรัฐบาลอินโดนีเซียกับคณะผู้แทน GAM โดยมี CMI เป็นผู้ไกล่เกลี่ยและอำนวยความสะดวก จัดขึ้นนอกพื้นที่ขัดแย้งที่กรุงเฮลซิงกิ ประเทศฟินแลนด์ เพื่อสร้างสภาพแวดล้อมที่เป็นกลางและลดแรงกดดันจากการเมืองภายใน การเจรจาดำเนินเป็นหลายรอบในช่วงต้นปี 2005 แต่ละฝ่ายใช้คณะผู้แทนขนาดเล็กที่สามารถติดต่อกับผู้นำระดับสูงและตัดสินใจได้จริง กระบวนการไม่ได้เปิดให้ภาคประชาสังคมหรือประชาชนเข้าร่วมโต๊ะโดยตรง และรายละเอียดระหว่างการเจรจาถูกจำกัดเพื่อป้องกันแรงกดดันจากสื่อและกลุ่มที่อาจต่อต้านข้อตกลง เมื่อได้ข้อยุติในประเด็นหลักแล้วจึงจัดทำเป็นบันทึกความเข้าใจฉบับเดียว
เป็นผู้สังเกตการณ์/กลไกคู่ขนาน
ภาคประชาสังคมอาเจะห์ไม่ได้เป็นคู่เจรจาหรือมีที่นั่งอย่างเป็นทางการในกระบวนการเฮลซิงกิ แต่มีบทบาทสำคัญทั้งก่อนและหลังการลงนาม องค์กรสิทธิมนุษยชน นักศึกษา ผู้นำศาสนา เครือข่ายเหยื่อ และองค์กรสตรีช่วยบันทึกการละเมิดสิทธิ เรียกร้องให้ยุติความรุนแรง สนับสนุนการเจรจา และสะท้อนความต้องการของประชาชน
ภายหลังข้อตกลง ภาคประชาสังคมมีบทบาทติดตามการปฏิบัติตามข้อตกลง สนับสนุนอดีตนักรบและผู้ได้รับผลกระทบ ผลักดันการจัดตั้งคณะกรรมการความจริงและการปรองดอง ตลอดจนตรวจสอบการออกกฎหมายว่าด้วยการปกครองอาเจะห์ อย่างไรก็ตาม การอยู่นอกโต๊ะทำให้ข้อกังวลของเหยื่อ ผู้หญิง และกลุ่มที่ไม่ได้สังกัด GAM ปรากฏในข้อตกลงอย่างจำกัด
มีส่วนร่วมแต่ไม่มีกลไกเฉพาะ
"ไม่มีผู้หญิงเป็นสมาชิกหลักของคณะเจรจาทั้งฝ่ายรัฐบาลและ GAM และไม่มีโควตา คณะที่ปรึกษาสตรี หรือกลไกรับฟังข้อเสนอจากผู้หญิงอย่างเป็นทางการ แม้องค์กรสตรีอาเจะห์จะเคลื่อนไหวด้านสันติภาพและสิทธิมนุษยชนมาก่อนการเจรจา เช่น การประชุมสตรีอาเจะห์ในปี 2000 ซึ่งเรียกร้องการมีส่วนร่วมทางการเมืองและทางออกโดยสันติ
ผู้หญิงมีบทบาทในฐานะผู้รณรงค์ ผู้ให้ความช่วยเหลือเหยื่อ ผู้บันทึกความรุนแรง และผู้สร้างสันติภาพระดับชุมชน แต่บทบาทเหล่านี้ไม่ถูกเชื่อมเข้ากับกระบวนการเจรจาอย่างเป็นระบบ ส่งผลให้ประเด็นความรุนแรงทางเพศ ความต้องการเฉพาะของผู้หญิง และการมีส่วนร่วมของผู้หญิงในการดำเนินงานหลังข้อตกลงได้รับการกล่าวถึงอย่างจำกัด"
"ข้อตกลง Helsinki MoU กำหนดกรอบการแบ่งปันอำนาจในลักษณะการปกครองตนเองเชิงพื้นที่ โดยให้อาเจะห์มีอำนาจบริหารกิจการสาธารณะในขอบเขตกว้างผ่านฝ่ายบริหาร ฝ่ายนิติบัญญัติ และกระบวนการยุติธรรมของพื้นที่ ยกเว้นกิจการที่ยังอยู่ภายใต้อำนาจของรัฐบาลอินโดนีเซีย ได้แก่ การต่างประเทศ การป้องกันประเทศ ความมั่นคงแห่งชาติ การเงินและการคลัง กระบวนการยุติธรรม และเสรีภาพทางศาสนา นอกจากนี้ การทำความตกลงระหว่างประเทศของรัฐบาลอินโดนีเซียที่เกี่ยวข้องกับผลประโยชน์เฉพาะของอาเจะห์ รวมถึงการตัดสินใจทางนิติบัญญัติและมาตรการทางบริหารของรัฐบาลกลางที่เกี่ยวข้องกับอาเจะห์ จะต้องดำเนินการโดยมีการปรึกษาหารือและได้รับความยินยอมจากฝ่ายนิติบัญญัติหรือฝ่ายบริหารของอาเจะห์ตามกรณี ข้อตกลงยังเปิดพื้นที่ทางการเมืองผ่านการจัดตั้งพรรคการเมืองที่มีฐานในอาเจะห์ การเสนอผู้สมัครรับเลือกตั้งในตำแหน่งต่าง ๆ และการจัดการเลือกตั้งท้องถิ่นที่เสรีและเป็นธรรม ตลอดจนรับรองสิทธิของอาเจะห์ในการใช้สัญลักษณ์ประจำพื้นที่ ได้แก่ ธง ตรา และเพลงประจำพื้นที่ และกำหนดให้จัดตั้งสถาบัน Wali Nanggroe ซึ่งมีสถานะและบทบาทเชิงพิธีการ
ในด้านเศรษฐกิจและทรัพยากร ข้อตกลงให้อาเจะห์มีอำนาจในการจัดเก็บภาษีเพื่อใช้ในกิจการภายใน สามารถระดมทุนผ่านเงินกู้จากภายนอก ดำเนินการค้าและธุรกิจทั้งภายในและระหว่างประเทศ รวมถึงแสวงหาการลงทุนโดยตรงจากต่างประเทศและส่งเสริมการท่องเที่ยว อาเจะห์ยังมีเขตอำนาจเหนือทรัพยากรธรรมชาติที่มีชีวิตในทะเลอาณาเขตโดยรอบ และมีสิทธิเก็บไว้ร้อยละ 70 ของรายได้จากแหล่งไฮโดรคาร์บอนและทรัพยากรธรรมชาติทั้งในพื้นที่อาเจะห์และทะเลอาณาเขต ตลอดจนมีอำนาจพัฒนาและบริหารท่าเรือและสนามบินภายในพื้นที่ ขณะเดียวกัน รัฐบาลอินโดนีเซียต้องดำเนินการจัดเก็บและจัดสรรรายได้ระหว่างรัฐบาลกลางกับอาเจะห์อย่างโปร่งใส โดยเปิดให้ผู้ตรวจสอบจากภายนอกตรวจสอบกระบวนการดังกล่าว ดังนั้น การแบ่งปันอำนาจภายใต้ข้อตกลงจึงครอบคลุมทั้งอำนาจด้านการเมือง การบริหาร และเศรษฐกิจภายใต้กรอบรัฐเดี่ยวของอินโดนีเซีย โดยมิใช่การแบ่งตำแหน่งในรัฐบาลกลางระหว่างคู่ขัดแย้ง"
"ข้อตกลง Helsinki MoU กำหนดกระบวนการจัดการอาวุธและกำลังพลแบบคู่ขนาน โดย GAM ต้องปลดอาวุธสมาชิกจำนวน 3,000 คน และส่งมอบอาวุธ กระสุน และวัตถุระเบิดทั้งหมดที่อยู่ในครอบครอง พร้อมส่งมอบอาวุธจำนวน 840 กระบอกตามกระบวนการที่แบ่งออกเป็น 4 ระยะ ตั้งแต่เดือนกันยายนถึงธันวาคม ค.ศ. 2005 ก่อนยุบโครงสร้างทางทหารของ GAM ขณะเดียวกัน รัฐบาลอินโดนีเซียต้องถอนกำลังทหารและตำรวจที่ไม่ใช่กำลังประจำพื้นที่ออกจากอาเจะห์ในแต่ละระยะของการปลดอาวุธ โดยภายหลังการถอนกำลังให้คงทหารประจำพื้นที่ไว้ไม่เกิน 14,700 นายสำหรับภารกิจด้านการป้องกันประเทศ และตำรวจประจำพื้นที่ไม่เกิน 9,100 นายสำหรับการรักษากฎหมายและความสงบเรียบร้อยตามปกติ
กระบวนการดังกล่าวเชื่อมโยงกับมาตรการคืนสมาชิก GAM สู่สังคม โดยรัฐบาลอินโดนีเซียให้การนิรโทษกรรมแก่ผู้ที่เกี่ยวข้องกับกิจกรรมของ GAM และปล่อยนักโทษและผู้ถูกควบคุมตัวทางการเมืองที่เกี่ยวข้องกับความขัดแย้ง พร้อมคืนสิทธิทางการเมือง เศรษฐกิจ และสังคมให้แก่บุคคลเหล่านี้ สำหรับอดีตสมาชิก GAM ที่ยอมวางอาวุธ รวมถึงนักโทษการเมืองที่ได้รับการนิรโทษกรรมและพลเรือนที่ได้รับผลกระทบจากความขัดแย้ง รัฐบาลจัดสรรกองทุนเพื่อสนับสนุนการกลับคืนสู่สังคม โดยมาตรการสำหรับอดีตสมาชิก GAM ครอบคลุมการจัดสรรที่ดินทำกิน การจ้างงาน หรือหลักประกันทางสังคมในกรณีที่ไม่สามารถทำงานได้ รวมถึงการจัดสรรงบประมาณให้หน่วยงานของอาเจะห์เพื่อสนับสนุนการฟื้นฟูทรัพย์สินสาธารณะและทรัพย์สินส่วนบุคคลที่ได้รับความเสียหายจากความขัดแย้ง และการสร้างโอกาสด้านการจ้างงาน การดำเนินการด้านการปลดอาวุธ การยุบกำลัง การถอนกำลังทหารและตำรวจ ตลอดจนกระบวนการกลับคืนสู่สังคม อยู่ภายใต้การติดตามของ Aceh Monitoring Mission (AMM) ซึ่งมีหน้าที่ตรวจสอบการปลดอาวุธของ GAM การย้ายกำลังทหารและตำรวจที่ไม่ใช่กำลังประจำพื้นที่ การกลับคืนสู่สังคมของสมาชิก GAM การดำเนินการตามมาตรการนิรโทษกรรม และประเด็นอื่นที่เกี่ยวข้องกับการปฏิบัติตามข้อตกลง กลไกดังกล่าวทำให้การลดกำลังของ GAM และการลดกำลังของรัฐบาลดำเนินไปภายใต้กรอบการตรวจสอบเดียวกัน"
"ข้อตกลง Helsinki MoU กำหนดมาตรการที่เกี่ยวข้องกับความยุติธรรมระยะเปลี่ยนผ่านหลายด้าน โดยกำหนดให้จัดตั้ง ศาลสิทธิมนุษยชนสำหรับอาเจะห์ (Human Rights Court for Aceh) และ คณะกรรมการความจริงและการปรองดองสำหรับอาเจะห์ (Commission for Truth and Reconciliation for Aceh) ซึ่งให้จัดตั้งโดยคณะกรรมการความจริงและการปรองดองของอินโดนีเซีย เพื่อทำหน้าที่ในการค้นหาความจริงและส่งเสริมการปรองดอง นอกจากนี้ ข้อตกลงยังกำหนดให้รัฐบาลอินโดนีเซียให้การนิรโทษกรรมแก่บุคคลที่เกี่ยวข้องกับกิจกรรมของ GAM และปล่อยนักโทษและผู้ถูกควบคุมตัวทางการเมืองที่เกี่ยวข้องกับความขัดแย้ง พร้อมคืนสิทธิทางการเมือง เศรษฐกิจ และสังคมแก่ผู้ได้รับการนิรโทษกรรม
ในด้านการเยียวยาและการฟื้นฟู ข้อตกลงกำหนดให้รัฐบาลจัดสรรกองทุนเพื่อสนับสนุนการกลับคืนสู่สังคมของอดีตสมาชิก GAM นักโทษการเมืองที่ได้รับการนิรโทษกรรม และพลเรือนที่ได้รับผลกระทบจากความขัดแย้ง รวมทั้งจัดสรรงบประมาณสำหรับการฟื้นฟูทรัพย์สินสาธารณะและทรัพย์สินส่วนบุคคลที่ได้รับความเสียหายจากความขัดแย้ง ตลอดจนจัดตั้ง Claims Settlement Commission เพื่อพิจารณาข้อเรียกร้องที่ยังไม่ได้รับการแก้ไข อย่างไรก็ตาม การจัดตั้งกลไกด้านความจริงและความรับผิดเผชิญข้อจำกัดภายหลังการลงนาม โดยเฉพาะเมื่อกฎหมายว่าด้วยคณะกรรมการความจริงและการปรองดองระดับชาติถูกศาลรัฐธรรมนูญอินโดนีเซียยกเลิกใน ค.ศ. 2006 ซึ่งส่งผลต่อกรอบการจัดตั้งคณะกรรมการในอาเจะห์
ต่อมาอาเจะห์ได้พัฒนากลไกความจริงและการปรองดองในระดับพื้นที่ และจัดตั้ง Aceh Truth and Reconciliation Commission (KKR Aceh) ขึ้นเพื่อดำเนินงานด้านการค้นหาความจริง การรับฟังประสบการณ์ของเหยื่อ และการส่งเสริมการเยียวยาและการปรองดอง อย่างไรก็ตาม การดำเนินงานของกลไกด้านความยุติธรรมระยะเปลี่ยนผ่านไม่ได้ก้าวหน้าในระดับเดียวกับการดำเนินมาตรการด้านความมั่นคง โดยเฉพาะการจัดตั้งศาลสิทธิมนุษยชนตามที่กำหนดไว้ในข้อตกลง ตลอดจนการดำเนินคดีและการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบจากความขัดแย้ง ซึ่งยังมีข้อจำกัดด้านการดำเนินงานและความครอบคลุม"
มีกฎหมาย/รัฐธรรมนูญรองรับ
"สาระสำคัญของบันทึกความเข้าใจถูกแปลงเป็น Law No. 11 of 2006 on the Governing of Aceh หรือกฎหมายว่าด้วยการปกครองอาเจะห์ ค.ศ. 2006 ซึ่งกำหนดกรอบอำนาจปกครองตนเอง การจัดตั้งพรรคการเมืองท้องถิ่น การเลือกตั้งระดับจังหวัดและท้องถิ่น การบริหารทรัพยากร และความสัมพันธ์ระหว่างรัฐบาลกลางกับอาเจะห์
อย่างไรก็ตาม ภาคประชาสังคมและอดีต GAM บางส่วนเห็นว่ากฎหมายไม่ได้ถ่ายทอดเนื้อหาของ Helsinki MoU อย่างครบถ้วนทุกประเด็น และการบังคับใช้ยังขึ้นอยู่กับกฎหมายลำดับรองและการตีความของหน่วยงานส่วนกลาง จึงมีฐานกฎหมายที่ชัดเจน แต่ยังมีข้อโต้แย้งเรื่องระดับความสอดคล้องกับข้อตกลงเดิม"
บังคับใช้ได้ดี
"ภายหลังการลงนาม Helsinki MoU ในเดือนสิงหาคม ค.ศ. 2005 การดำเนินงานด้านความมั่นคงมีความคืบหน้าอย่างรวดเร็ว โดย GAM ดำเนินการปลดอาวุธและส่งมอบอาวุธจำนวน 840 กระบอกตามกระบวนการที่กำหนด ขณะที่รัฐบาลอินโดนีเซียถอนกำลังทหารและตำรวจที่ไม่ใช่กำลังประจำพื้นที่ออกจากอาเจะห์ควบคู่กัน นอกจากนี้ นักโทษและผู้ถูกควบคุมตัวทางการเมืองที่เกี่ยวข้องกับ GAM ได้รับการปล่อยตัวและมีการดำเนินมาตรการนิรโทษกรรม ตลอดจนมาตรการสนับสนุนการกลับคืนสู่สังคมของอดีตสมาชิก GAM และผู้ได้รับผลกระทบจากความขัดแย้ง กระบวนการเหล่านี้อยู่ภายใต้การติดตามของ Aceh Monitoring Mission (AMM) ซึ่งตรวจสอบการปลดอาวุธ การถอนกำลัง การกลับคืนสู่สังคม และการดำเนินการตามข้อตกลง ก่อนยุติภารกิจในเดือนธันวาคม ค.ศ. 2006 ด้านการเมืองและการปกครอง มีการประกาศใช้ Law on the Governing of Aceh (LoGA) ใน ค.ศ. 2006 เพื่อรองรับการจัดระเบียบการปกครองอาเจะห์ตามกรอบข้อตกลง รวมถึงการเปิดพื้นที่สำหรับการจัดตั้งพรรคการเมืองท้องถิ่นและการมีส่วนร่วมทางการเมืองของอดีตสมาชิก GAM การเลือกตั้งระดับท้องถิ่นในเดือนธันวาคม ค.ศ. 2006 เปิดโอกาสให้ผู้สมัครอิสระเข้าร่วมแข่งขัน และอดีตผู้นำ GAM สามารถเข้าสู่กระบวนการเลือกตั้งและดำรงตำแหน่งทางการเมืองในอาเจะห์ได้ การดำเนินงานในส่วนนี้ทำให้ช่องทางการแข่งขันทางการเมืองและการเลือกตั้งเข้ามามีบทบาทแทนการต่อสู้ด้วยอาวุธภายหลังข้อตกลง
อย่างไรก็ตาม การนำข้อตกลงไปปฏิบัติในแต่ละด้านมีความคืบหน้าแตกต่างกัน โดยเฉพาะประเด็นที่เกี่ยวข้องกับความยุติธรรมระยะเปลี่ยนผ่านและการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ การจัดตั้ง Human Rights Court for Aceh ตามที่กำหนดไว้ในข้อตกลงยังเผชิญข้อจำกัด ขณะที่การจัดตั้งคณะกรรมการความจริงและการปรองดองได้รับผลกระทบจากการที่ศาลรัฐธรรมนูญอินโดนีเซียยกเลิกกฎหมายคณะกรรมการความจริงและการปรองดองระดับชาติใน ค.ศ. 2006 ก่อนที่อาเจะห์จะพัฒนากรอบกฎหมายระดับพื้นที่และจัดตั้ง Aceh Truth and Reconciliation Commission (KKR Aceh) ในเวลาต่อมา เพื่อดำเนินงานด้านการค้นหาความจริง การรับฟังประสบการณ์ของเหยื่อ การปรองดอง และการเยียวยา ดังนั้น การดำเนินงานหลังข้อตกลงจึงมีความก้าวหน้าชัดเจนในด้านการปลดอาวุธ การถอนกำลัง และการเปิดพื้นที่ทางการเมือง ขณะที่การดำเนินงานด้านความจริง ความรับผิด และการเยียวยายังคงมีข้อจำกัดและดำเนินไปในระยะเวลาที่ยาวนานกว่า"
"ปัจจัยความสำเร็จสำคัญประกอบด้วยภาวะทางตันที่ทำให้ทั้งสองฝ่ายเห็นว่าการเจรจามีต้นทุนน้อยกว่าการทำสงครามต่อ เจตจำนงทางการเมืองของผู้นำรัฐบาล การมีผู้แทนที่สามารถตัดสินใจและควบคุมฝ่ายของตนได้ และการปรับข้อเรียกร้องของ GAM จากเอกราชเป็นการปกครองตนเองในระดับสูง
บทบาทของ CMI ช่วยสร้างกระบวนการที่กระชับ มีวาระและกรอบเวลาชัดเจน ขณะที่การตกลงมาตรการด้านการเมืองและความมั่นคงเป็นชุดเดียวทำให้แต่ละฝ่ายได้รับหลักประกันที่สมดุล กลไกติดตามระหว่างประเทศช่วยลดความไม่ไว้วางใจในช่วงเสี่ยงของการปลดอาวุธและถอนกำลัง นอกจากนี้ การเปิดช่องให้อดีตสมาชิก GAM เข้าสู่การเมืองผ่านพรรคท้องถิ่นทำให้ผู้มีอาวุธมีแรงจูงใจเปลี่ยนการแข่งขันเข้าสู่ระบบสถาบัน"
แม้ว่าข้อตกลงเฮลซิงกิจะสามารถยุติการสู้รบและสร้างเสถียรภาพทางการเมืองได้สำเร็จ แต่การดำเนินงานตามข้อตกลงในแต่ละด้านไม่ได้ก้าวหน้าไปพร้อมกัน มาตรการด้านความมั่นคง เช่น การหยุดยิง การปลดอาวุธ และการเปิดพื้นที่ทางการเมือง ดำเนินการได้รวดเร็ว ขณะที่มาตรการด้านการค้นหาความจริง การนำผู้กระทำผิดเข้าสู่ความรับผิด และการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบดำเนินไปอย่างล่าช้าหรือมีข้อจำกัด ส่งผลให้เหยื่อจำนวนหนึ่งรู้สึกว่ากระบวนการให้ความสำคัญกับการยุติความขัดแย้งมากกว่าการสร้างความยุติธรรมในอดีต นอกจากนี้ โครงการฟื้นฟูและคืนสู่สังคมยังถูกวิจารณ์ว่าให้ความสำคัญกับอดีตสมาชิก GAM มากกว่าพลเรือนผู้ได้รับผลกระทบ ขณะที่การเมืองหลังข้อตกลงมีการรวมศูนย์อำนาจอยู่ในกลุ่มอดีตผู้นำ GAM และยังเผชิญปัญหาการแข่งขันทางการเมืองภายใน ความเหลื่อมล้ำ และธรรมาภิบาล อีกทั้งการมีส่วนร่วมของผู้หญิงและภาคประชาสังคมในโต๊ะเจรจาที่จำกัด ทำให้ประเด็นทางสังคมบางด้านไม่ได้รับการสะท้อนอย่างเต็มที่ในข้อตกลง
"กรณีอาเจะห์สะท้อนให้เห็นความสำคัญของการเชื่อมโยงการจัดการความขัดแย้งด้านความมั่นคงเข้ากับการจัดวางความสัมพันธ์ทางการเมืองระหว่างส่วนกลางกับพื้นที่ โดย Helsinki MoU ไม่ได้จำกัดอยู่ที่การปลดอาวุธและการถอนกำลัง แต่ครอบคลุมการขยายอำนาจในการบริหารกิจการของอาเจะห์ การเปิดพื้นที่สำหรับพรรคการเมืองท้องถิ่นและผู้สมัครอิสระ ตลอดจนการจัดสรรรายได้จากทรัพยากรธรรมชาติในสัดส่วนที่เพิ่มขึ้น สำหรับบริบทจังหวัดชายแดนภาคใต้ ประสบการณ์ดังกล่าวเป็นกรณีเปรียบเทียบที่แสดงให้เห็นว่า การกระจายอำนาจสามารถเชื่อมโยงกับการรับรองอัตลักษณ์ การมีส่วนร่วมทางการเมือง และการจัดสรรอำนาจและทรัพยากรในระดับพื้นที่ได้ ขณะเดียวกัน การดำเนินมาตรการด้านความมั่นคงแบบคู่ขนานและการมีกลไกอย่าง Aceh Monitoring Mission แสดงให้เห็นบทบาทของกลไกติดตามที่ได้รับการยอมรับจากคู่ขัดแย้งในการกำกับการปฏิบัติตามข้อตกลง
อีกบทเรียนหนึ่งคือความแตกต่างของความก้าวหน้าในการดำเนินข้อตกลงแต่ละด้าน แม้การปลดอาวุธ การถอนกำลัง และการเปิดพื้นที่ทางการเมืองในอาเจะห์จะดำเนินไปค่อนข้างรวดเร็ว แต่กลไกด้านความยุติธรรมระยะเปลี่ยนผ่าน โดยเฉพาะศาลสิทธิมนุษยชน การค้นหาความจริง และการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ กลับดำเนินไปช้ากว่า ประสบการณ์นี้มีนัยต่อจังหวัดชายแดนภาคใต้ในแง่ที่ว่า การลดความรุนแรงและการจัดวางโครงสร้างทางการเมืองเพียงอย่างเดียวอาจไม่ครอบคลุมประเด็นที่เกี่ยวข้องกับเหยื่อ ความจริง ความรับผิด และผลกระทบจากความขัดแย้งในระยะยาว การพิจารณากลไกด้านความยุติธรรมและการเยียวยาควบคู่กับประเด็นทางการเมืองและความมั่นคงจึงเป็นอีกมิติหนึ่งที่ประสบการณ์ของอาเจะห์สามารถนำมาใช้ประกอบการพิจารณาเชิงเปรียบเทียบกับกระบวนการสันติภาพในจังหวัดชายแดนภาคใต้ได้
เมื่อเชื่อมโยงประสบการณ์ของอาเจะห์กับบริบทจังหวัดชายแดนภาคใต้ ความแตกต่างด้านโครงสร้างคู่ขัดแย้ง พัฒนาการของความขัดแย้ง กรอบกฎหมาย และบริบททางการเมือง เป็นเงื่อนไขสำคัญที่ต้องนำมาพิจารณาประกอบการเปรียบเทียบ โดยกรณีอาเจะห์ GAM มีโครงสร้างองค์กรและสายการบังคับบัญชาที่เอื้อต่อการดำเนินมาตรการปลดอาวุธตามข้อตกลง ขณะที่ระบบการเมืองอินโดนีเซียเปิดพื้นที่ให้มีการจัดตั้งพรรคการเมืองท้องถิ่นในอาเจะห์ภายใต้การจัดการทางการเมืองเฉพาะพื้นที่ ประสบการณ์ดังกล่าวจึงช่วยเปิดประเด็นสำหรับการพิจารณาบริบทชายแดนใต้ในระดับของหลักการและกลไก ทั้งการเชื่อมโยงการจัดการด้านความมั่นคงกับการจัดวางความสัมพันธ์ทางการเมืองระหว่างรัฐกับพื้นที่ การสร้างช่องทางการมีส่วนร่วมทางการเมืองที่สอดคล้องกับบริบท การกำหนดกลไกติดตามการปฏิบัติตามข้อตกลงที่ได้รับการยอมรับจากฝ่ายที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนการเชื่อมประเด็นความจริง ความรับผิด และการเยียวยาเข้ากับกระบวนการสร้างสันติภาพในระยะยาว"
Aspinall, E. (2005). The Helsinki Agreement: A more promising basis for peace in Aceh?. https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/server/api/core/bitstreams/bb9293ee-d13d-4ef9-954f-8ddb3da50be9/content;
Boonpunth, K. C., & Saheem, N. (2022). Roles of civil society in peacebuilding in Southeast Asia: the case studies of Mindanao, Aceh, and Southernmost Thailand. Asian Affairs: An American Review, 49(2), 88-112. https://www.researchgate.net/publication/362999117_Roles_of_civil_society_in_peacebuilding_in_Southeast_Asia_the_case_studies_of_Mindanao_Aceh_and_Southernmost_Thailand ;
Fahlevi, M. R., & Murziqin, R. (2024). Formulation of the Aceh Truth and Reconciliation Commission (TRC) in Seeking the Truth about Past Human Rights Violations in Aceh. In Proceedings of International Conference on Social Science, Political Science, and Humanities (ICoSPOLHUM) (Vol. 4, pp. 00037-00037). https://proceedings.unimal.ac.id/icospolhum/article/view/466;
May, B. (2008). The Law on the Governing of Aceh: the way forward or a source of conflicts. Accord: An International Review of Peace Initiatives, 20, 42. https://www.academia.edu/28529502/The_Law_on_the_Governing_of_Aceh_The_way_forward_or_a_source_of_conflicts;
Neelapaichit, K. (2018). การแก้ไขความขัดแย้งอาเจะห์: ความสำเร็จจากมุมมองการต่างประเทศ ของรัฐบาลซูซิโล บัมบัง ยุโดโยโน่. Thai Journal of East Asian Studies, 21(2), 107–125. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/easttu/article/view/125098; PA-X Peace Agreements Database. (2005). Memorandum of Understanding between the Goverment of the Republic of Indonesia and the Free Aceh Movement (Helsinki MOU). https://www.peaceagreements.org/agreements/450/coding/Memorandum%20of%20Understanding%20between%20the%20Goverment%20of%20the%20Republic%20of%20Indonesia%20and%20the%20Free%20Aceh%20Movement%20(Helsinki%20MOU);
Taqwadin, D. A., & SULAIMAN, N. (2025). Social Movement in Advocating Transitional Justice Agenda in Aceh, Indonesia: Political Opportunities and Challenges. Akademika, 95(2), 354. https://www.researchgate.net/profile/Danil-Taqwadin/publication/395246386_Social_Movement_in_Advocating_Transitional_Justice_Agenda_in_Aceh_Indonesia_Political_Opportunities_and_Challenges/links/68b943a57984e374aced9e51/Social-Movement-in-Advocating-Transitional-Justice-Agenda-in-Aceh-Indonesia-Political-Opportunities-and-Challenges.pdf;
United Nations. (2005). Memorandum of Understanding between the Government of the Republic of Indonesia and the Free Aceh Movement. https://peacemaker.un.org/en/node/9221;
ชนินท์ทิรา ณ ถลาง และ อรอนงค์ ทิพย์พิมล (2553). การเจรจาและการรักษาสันติภาพในอาเจะห์: บทเรียนสำหรับกรณีสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ของประเทศไทย: รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์. สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม.file:///C:/Users/Acer_it/Downloads/26942.pdf;
สถาบันพระปกเกล้า. (2555). รายงานวิจัยการสร้างความปรองดองแห่งชาติ. https://peaceresourcecollaborative.org/wp-content/uploads/2019/09/การสร้างความปรองดองแห่งชาติ-และประสบการณ์ต่างประเทศ.pdf